چؤرک یا چؤره؟ کؤکونی یا کوکونو، چؤرگی یا چؤره یی؟
در یک رشته نوشته های توضیحی شکل های مختلف برخی حرف ها، درست ترش: آوا های ترکی آذری ایران را توضیح خواهم داد.
این تعابیر «آوا» و «حرف» و «واج» و غیره یعنی چه؟ این بحث ها علمی و دانشگاهی است و احتمالا بسیاری ها علاقه ای به آن بحث ها و تعابیر ندارند و یا با آن آشنایی چندانی ندارند.
بنا براین در این رشته بحث ها کوشش خواهد شد تا این تعاریف و قرارداد ها به زبانی ساده توضیح داده شوند و حد الامکان از تعابیر لاتینی و اروپایی کمتر استفاده شود. اما باید این را هم دانست: بدون دانستن پایه های علمی این بحث، بحث و اظهار نظر در این زمینه نیز مانند دیگر رشته های علمی امکان ناپذیر است و ما را به گمانه زنی های سطحی و غلط می بَرد.
در این صحبت ها غرض این نیست (و در گذشته هم نبوده) که بگوئیم این درست است و آن غلط.
هرکس در شهر، ولایت و حتی خانواده خود هر کدام از آواهای ترکی آذری را در ایران به شکلی مخصوص به خود و آن گروه از مردم تلفظ میکند. این یا آن گونه رواج در تلفظ، ویژگی ها و ریشه های محلی دارد و به ده ها عامل دیگر مانند تاثیر زبان یا گویش محلی، تحصیل یا وضع اجتماعی هر فرد و تحول سیاسی، قومی و زبانشناختی و تاریخی این تلفظ ها ارتباط دارد. تازه طرز تلفظ این یا آن کلمه و یا استفاده از این یا آن کلمه و اصطلاح پیوسته روندی در حال تغییر و تحول است. آنچه که امروز اعتبار دارد و رایج است، بدون شک پنجاه یا صد سال بعد به احتمال قوی عوض میشود، رنگ و تلفظ دیگری به خود میگیرد و شاید هم کلا با تلفظ و یا کلمه دیگری جایگزین میشود. این امر بخصوص در مورد واژگان و زبان ها گویش های شفاهی صادق است. تلفظ ها و زبان هایی که نوشته میشوند هم تغییر می یابند، اما این تغییر آهسته تر است، زیرا مردم به صورت نوشتاری خو میگیرند و آن را برای خویش، معیار درستی قرار میدهند.
مجموعا میتوان گفت که طرز تلفظ شفاهی خیلی متنوع تر از طرز تلفظ برپایه نوشتار است. از این جهت عموما میتوان گفت که آموزش یک زبان و قواعد دستور، واژگان و تلفظ آن، طرز تلفظ انسان ها را چه در نوشتار و چه حتی گفتار، «استاندارد تر» میکند. این را میتوان در رابطه با همه زبان ها (چه فارسی و ترکی آذری ایران، چه انگلیسی کمبریج و پرووانسی فرانسه، چه در گذشته و حال و ورای موقعیت و مقام اجتماعی و سیاسی آن زبان مشاهده نمود.
ترکی آذری ایران، یعنی مثلا آن گونه ترکی که در تبریز، ارومیه، اردبیل یا مراغه، به کار میرود، از ترکی باکو یا استانبول و آنکارا به درجات مختلفی فرق دارد. این فرق ها در تلفظ، معنا و حتی گاه قواعد دستوری هم به چشم میخورد، اما مثلا فرق ترکی تبریز با قارس و ارضروم ترکیه یا نخجوان آذربایجان قفقاز کمتر است. این هم به دلیل نزدیکی جغرافیایی و یکچند عامل دیگر مانند کاربرد شفاهی یا کتبی و تحولات تاریخی در این سرزمین هاست.
در هر صحبت جداگانه که در این موضوع مطرح خواهد شد، طرز تلفظ و اصولا کاربرد «آواهای اصلی» یا به اصطلاح «واج» های ترکی آذری ایران مورد برررسی قرار خواهد گرفت.
اما در ابتدا ناچار هستیم ببینیم در ترکی آذری ایران چند «آوای اصلی» یا واج وجود دارد. و کدام آوا ها در کدام نوع کلمه ها و جمله ها کدام کاربرد ها را می توانند داشته باشند.
ابتدا به گونه ای کوتاه تعاریف اصلی و چارچوب کلی آن مطرح خواهد شد و بعد به تدریج به طور کوتاه روی هر واج یا «آوای اصلی» تامل خواهیم کرد.
به ناچاراین بحث متناسب با الفبای لاتینی ترکی (با اضافاتی که شرح داده خواهد شد) انجام خواهد یافت، زیرا این الفبا از نظر انعکاس آوا ها (چه صامت ها و چه مصوت ها) فراگیرتر از الفبااهای فارسی و عربی است که همه اصولا «در انعکاس دقیق تر آواشناختی (بخصوص در مورد «مصوت») ها چندان فراگیر نیستتند.
در این میان ذکر و ثبت واژگان های «ناب» ترکی آذری و امثال و اصطلاحات رایج آن نیز ادامه خواهد یافت. اگر شما دیدید که به جای ادامه این بحث، لغت یا اصطلاحی در این سایت منتشر شد، لطفا در نظر داشته باشید که اشتباهی رخ نداده. کار سایت «امثال و لغات» ادامه می یابد. اما شما برای ادامه این بحث آواها و واج های ترکی آذری ایران و تلفظ و کاربرد آن به دسته «یادداشت زبان شناسی» همین سایت مراجعه کنید.
با سپاس از علاقمندان و خوانندگان سایت «امثال و لغات ترکی آذری ایران»
امثال و لغات ترکی آذری ایران 