در ترکی آذری ایران نُه (9) واج مصوت داریم که وابسته به ویژگی های تولید خود در دهان (همراه با زبان، لب، دندان ها، کام، بینی و حلق) به چند گروه تقسیم میشوند:
A a, E e, Ä ä, E e, İ i, I ı, O o, Ö ö, U u, Ü ü
برای دقیق بودن بحث، این لیست را با حروف لاتینی نوشه ایم، زیرا الفبای فارسی، این حرف ها را با دقت لازم از یکدیگر متمایز نمی کند.
برخی منابع برای نوشتن این آواها، وابسته به ذوق یا امکانات خود و یا املاهایی که در یکی دو قرن پیش در آثار کتبی ترکی آذری به کار برده شده، حرف ها و اشاره های گوناگونی رابه کار میگیرند (مانند «ؤ» در «گؤل» به معنی دریاچه). از نظر اینگونه نوآوری ها، نظام نوشتاری که با اشاره های معین و مشترک مورد قبول همه باشد و در نوشتار به کار رود، هنوز رواج نیافته است و باید بر پایه معنای جمله ای که اینگونه واژه ها در آن به کار رفته و واژه ها و حرف های پس و پیش آن واژه و حرف، حدس زد که مثلا در جمله «بورادان ساوالان داغینی گورماخ (یا گؤرماخ) اولمور» آن حرف «و، ؤ» را چگونه خواند و تلفظ نمود. «v, o, ö, u, ü»
البته گورماخ یا گؤرماخ به معنی «دیدن» درک و تلفظ درستی است، اما این را با املا و حروف و اشارات موجود و رایج فارسی نمیتوان دقیق نشان داد.
بعضی ها این را کمبودی بسیار مهمی در الفبا و املای فارسی برای نوشتن متون ترکی می شمارند. بعضی از آنها حتی به همین دلیل خواستار تغییر الفبای سنتی فارسی/عربی ما در نوشتار ترکی و قبول الفبا و املای لاتین-بنیاد میشوند. اما خود فارسی و عربی و دیگر الفباهای «ابجدی» خاورمیانه هم همین مشکل را دارند. یعنی مثلا کلمه های «گل» و «رفتن» فارسی را چگونه باید خواند؟ گِل یا گُل، رَفتن یا رُفتن؟ البته باید معنای جمله را در نظر گرفت تا این کلمه ها را درست بخوانیم و تلفظ کنیم. این کار را به جز آموزش خواندن و نوشتن و جدی گرفتن این آموزش نمیتوان انجام داد. در دنیای فارسی زبان، ترکی زبان و عربی زبان میلیون ها انسان هستند که به طور روان (و اغلب با لهجه محلی خود) به زبان خود حرف میزنند اما قادر به نوشتن و خواندن درست و حسابی به زبان خود نیستند.
بدون شک الفبا ها و املاهای لاتینی/یونانی-بنیاد برخلاف الفبا های آرامی-بنیاد فارسی و عربی در انعکاس آوا های اصلی این زبان ها دقیق تر هستند، اما دیگر زبان های «ابجدی» مانند عبری و آسوری هم با وجود اصلاحات نقطه گذاری خود، درالفبای خود دقت کاملی را در این زمینه ندارند. به طور کُل میتوان گفت عبری و آسوری هم مانند عربی و فارسی اکثر صامت ها یعنی همخوان ها را در الفبای خود منعکس میکنند، اما برای نمایش واج های مصوت اصولا باید از متن جمله فهمید که منظور چیست و کدام معناست.
حتی در انگلیسی و فرانسه و آلمانی هم یک و یا جمع چند حرف میتواند در کلمه ها و محیط های مختلف تلفظ های گوناگون داشته باشد.
واج های مصوّت
تقسیم بندی زیر بر پایه طرز تولید آوا ها گروه بندی شده اند.
«ای İi»
مثال خلاف: «iz/üz» (اثر، رد پا/چهره، صورت)
«ای i» دو گونه تلفظ یا آلوفون دارد:
(1) در ابتدا یا وسط یک هجا مانند «ایندی» (اکنون)، «گیرده» (گِرد) (معمولا کوتاه، اما گاه، به ویژه در واژه های غیر ترکی دراز تر مانند نام «سیمین» ، و
(2) تا حد زیادی مکتوم و به اصطلاح «نیمه نصفه» در پایان هجا ها مانند «دیری» (زنده) یا «علی») نام خاص).
«او، اؤ Üü»
مثال خلاف: «üz/az» (چهره، صورت/کم)
«او، اؤ ü» دو گونه یا آلوفون تلفظ دارد.
(1) در آغاز و وسط کلمه مانند «üzüm» (انگور)، و
(2) در پایان کلمه، کمی مکتوم و تحت تاثیر مصوت پیش از خود، مانند «gözi» (چشم را).
«Iı, ای»
مثال مخالف: «sındi/sindi» (شکست/جانیما سیندی، خوشم آمد)
«Iı, ای» دو گونه یا آلوفون تلفظ دارد.
(1) در آغاز و وسط کلمه، مانند «قیز، qız» و
(2) در پایان کلمه که در ترکی آذری میل به «ای» معمولی میکند، مانند «qızi, )دختر را».
توضیح: این حرف را امروزه در جمهوری آذربایجان قفقاز تحت تاثیر ترکیه به صورت «ای» بدون نقطه (ı) می نویسند.
«Uu, او، و»
مثال مخالف: «buz/biz» (یخ/ما)
«Uu, او، و» دو گونه (آلوفون) تلفظ دارد.
(1) در آغاز و وسط کلمه، مانند «اوشاخ ، duz (نمک)، uşax» (کودک)، و
(2) در یایان کلمه که به «ای» میل میکند، مانند «دولودی (پُر است).
«Ää اَ»
مثال مخالف: «ät/at» (گوشت/اسب)
«Ää » «، بر خلاف آت مانند اَت ät (گوشت) یا کلم käläm. این حرف آلوفون یا گونه های دیگر تلفظ ندارد.
این حرف در آذربایجان قفقاز به صورت «Əə» نوشته میشود. در الفبای رسمی ترکیه وجود ندارد. آن را معمولا به صورت «A, E» مینویسند، مانند «gel» به معنی «بیا». اما در ترکی آذری (چه ایران و چه قفقاز) آشکارا از «آ» و «اِ» متمایز است، مانند «اَت/آت/ائت» «ät/at/et.» در برخی منابع دیگر (از جمله همین رساله کوتاه که میخوانید) این حرف به صورت «Ä ä» نوشته میشود.
«Aa آ»
مثال مخالف: «at/et» (اسب/انجام بده)
این واج آلوفون یا گونه های دیگر تلفظ ندارد.
«Öö ئو»
مثال مخالف: «söz/saz» (سخن/ساز)
این واج آلوفون یا گونه های دیگر تلفظ ندارد.
«Ee اِ»
مثال مخالف: «yer/yar» (جا/یار)
این واج آلوفون یا گونه های دیگر تلفظ ندارد.
«Oo و»
مثال ممخالف: «bol/bal» (فراوان/عسل)
این واج آلوفون یا گونه های دیگر تلفظ ندارد.
(در ادامه این نوشته واج های صامت و «فراواج ها» مانند تاکید یا زده را به طور خلاصه بررسی خواهیم کرد)
(ادامه دارد)
امثال و لغات ترکی آذری ایران 