نویسنده: Abbas Djavadi

اوروجی من توتوم اوباشدانلیغی حاجی علی نین ایتی یئسین – روزه را من بگیرم و سحوری را سگ حاجی علی بخورد. نظیر: تو کندی و آبش دیگری برد.

اؤزی (ئوزی) ییخیلان آغلاماز – کسی که خودش بیافتد گریه نکند. نظیر: خود کرده را چاره نیست.

اؤزووه (ئوزووه) بیر ایگنه، یولداشووا چووالدوز – یک سوزن به خودت بعد یک جوالدوز به رفیقت. یعنی: صد عیب دیگران را که میگوئی، یک عیب خودت را هم بگو.

اصلانین ارکک دیشی سی اولماز – شیر شیر است چه نر و چه ماده.

اصلی اولماسایدی کرم داغلارا دوشمز ایدی – اگر اصلی نمیبود کرم خودش را به کوه و بیابان نمیزد. توضیح: اصلی و کرم مانند لیلی و مجنون یک داستان عاشقانه است.

ایپ هر نه یوغون اولسا دیبی گرک دوغاناخدان گچه – ترجمه: طناب هر قدر هم که ظخیم باشد باید ته اش از دو شاخه «دوغاناخ» بگذرد. توضیح: دوغاناق، دوغاناخ: در بار کردن یونجه و علوفه روی خر و قاطر از طناب استفاده میشد که یک سر آن چوب دوشاخه داشت که از آن برای نقطه برگشت طناب استفاده میکردند.

تورکی مثللر: کلمه «ار» را در زبان ترکی به معانی مرد، جوانمرد و شوهر بکار برند.

ایت ییه سین تانیمیر – ترجمه: سگ صاحبش را نمیشناسد، به معنی: هرج و مرج است.

اوچ آیدیر من سنه گله لی، اوچ آیدیر سن منی آلالی، رجب شعبان رمضان، بو حقون، بو حسابون – پاسخ زنی است به اعتراض شوهرش که چگونه در عرض سه ماه زائیده است.

اوتان اوتانمازدان – از بی حیا حیا کن.

اوزاقدان باخانا دؤگوش آسان گلیر – به نظاره بر جنگ آسان بود.

اونوم (و یا:الگیم) اله نیب قربیلیم آسیلیب – آردم بیخته، غربالم آویخته. مراد آنکه: کار های من تمام شده و ویا: عمرم به سر رسیده است.

امیر بازاری یانسین منه بیر دستماللیخ چیخسین – بگذار بازار امیر بسوزد اما من صاحب یک تکه پارچه برای یک دستمال شوم. توضیح: «امیر بازاری» یکی از بازار های معروف تبریز است. این مثل در مورد کسانی گفته می شود که به خاطر منافع شخصی خود حتی حاضر هستند  جان و مال مردم از بین برود.

اون ایکی اماما یالوارینجا بیر اللهه یالوار – بجای آنکه به دوازده امام التماس کنی به خدای یکتا لابه کن.

اون دفعه اؤلچ، بیر دفعه بیچ – ده بار گز کن، یک بار پاره کن.

اونی آباجیم دا باشارار – نظیر: ننه صمد نیز این کار را میکرد.

اونی آپار کور میر جوادا خرجله (خشله) – آن را ببر برای میرزا جواد کور خرج کن. نظیر: برو این دام بر مرغ دگر نه.

ایت سوموگی ییه نده اول ماتحتین اؤلچر- سگ وقتی استخوانی را میخورد اول ماتحتش را اندازه میگیرد.

ایشله مه ین دیشله مز – نظیر: رنج بکش تا به گنج برسی.

اویناشدان ار اولماز – از فاسق شوهر نیاید.

اول ییاق صونرا دییاق – اول بخوریم بعد صحبت کنیم.

اؤلچمه میش بیچمه – (پارچه را) اول اندازه بگیر بعد ببُر.

اؤلدی وار، دؤندی یوخ (و یا: اؤلمک وار، دؤنمک یوخ) – مرگ هست و بازگشت نیست. مراد آنکه من مصمم هستم.

اؤلن یئریندور ها! – بمیر که جایت هست! مراد آنکه: حقا سفره رنگینی است و اگر بز خوردن مُردی جای ملامت نیست.

اؤله نینن اؤلماق اولماز – با مردگان نتوان مرد. مراد آنکه ماتم و زاری هم حدی دارد.

اؤلوم حقدور قونشولارا؟ – مرگ حق است ولی برای همسایگان؟

اؤلوم دن (ئولومدن) توتماسان قیزدیرمایا راضی اولماز – اگر از مرگ نگیری به تب راضی نشود.

ایکی یوخدی که اوچ اولماسین – هیچ دوئی نیست که سه نشود.

ایکی قرانلیق اشّگین اون شاهیلیق دا قودوغی اولار – خر دو ریالی کره اش بیش از ده شاهی نیارزد. نظیر: آن چنان مادر و این چنین دختر. آن چنان دیگ و این چنین چمچه.

ایکی یانا باخان چری قالار – هر که به دو طرف خیره شود لوچ شود.

ایگنه ایشین چووالدوز گؤرمز – کار سوزن را جوالدور نتواند کرد. نظیر: کاری که چشم میکند ابرو نمیکند.

اوز وئرسن قوهوملوق ادعاسی ائله ر – رو بدهی ادعای خویشی کند.

ایت یانیندا بیگ کیمین، بیگ یانیندا ایت کیمین – پیش سگ رفتاری مثل خان ها دارد و پیش خان رفتاری مثل سگ ها.

ایتین کیچیگی اولاسان، قردشین کیچیگی اولمییه سن – سگ کوچک باش اما برادر کوچک نباش!

ایتی ایته بوغدوراللار – سگ را بجان سگ اندازند. مراد آنکه دزدان و چاقوکشان را بجان هم اندازند تا از دست همه شان خلاص شوند.

ایچریم اؤزومی یاندیریر ائشیگیم اؤزگه نی – درونم خودم را میسوزاند بیرونم دیگران را.

ایسلانمیشین یاغیشدان نه دردی وار! – آدم خیس را از باران باکی نیست.

ایش کیشی نین زینتیدیر – کار زینت مرد است.

ایگیت امک ایتیرمز – جوانمرد نیکی را فراموش نکند. توضیح: ترجمه «ایگیت» به فارسی مشکل است. منظور مردی است جوان، لوطی منش، طرفدار حق و عدالت اما آماده دعوا و مبارزه…

ایگیت میداندا بللی اولار – مرد در میدان شناخته شود.

ایگیت یا هراتدا گره ک یا یئر آتدا – جوانمرد باید یا در هرات بجنگد و یا زیر خاک باشد.

ایگیتلیگ اوندور، دوققوزی دوندور – جوانمردی ده را دارد، نُه تایش عبارت از لباس است. مراد آنکه احترام مرد بسته به لباسش است.

ایگیتین آدی چیخینجا جانی چیخار – تا جوانمردی نام برآورد جانش در میاید.

ایگیتین یوخسولونا دلی دییه رلر – اگر جوانمردی فقیر بود او را دیوانه مینامند.

ایلان ایلان یئمیینجه اژدها اولماز – مار تا مار نخورد اژدها نشود.

ایلان چیخدیغی باجانی یاخشی تانیر – مار سوراخی را که از آن بیرون آمده خوب میشناسد.

ایلان ییپ اژدها اولوپ – مار خورده و افعی شده.

ایلان ویران (ووران، سانجان) آلا چاتیدان قورخار – مار گزیده از ریسمان رنگی میترسد.