دسته: الف، آ، همزه alef

الله درد وئریب درمان دا وئریب – خدا درد را داده اما درمان را هم داده. نظیر: هر کجا دردی است درمانی مقرر کرده اند.

الله ویران آغاجین سسی چیخماز – چوب خدا صدا ندارد.

توضيح: لفظ «الله» در تركى «تارى» هم ناميده ميشود. امثالى را كه در باب همزه (الف) با لفظ «تارى» نوشتيم با كلمه «الله» نيز مستعمل و متداول است.

اشّگه گوجی چاتمیرپالانین تاپدالیر – زورش به خر نمیرسد پالانش را میزند.

الله‌ دان گیزلین دگیل، سیزدن نه گیزلین – از خدا پنهان نیست از شما چه پنهان.

اؤزگه نین نامازین چزه چزه قیلارلار- نظیر: کار اجباری کیفیت لازم را نخواهد داشت.

اوزوم آغ، آننیم (آنلیم) آچیق – رویم سفید و سرم بلند. نظیر: مرا دامن بحمدالله پاک است / ز حرف عیب جویانم چه باک است.

او بوپپی دی، یازدا گلر – آن هدهد است و در بهار میاید. نظیر: آنکه میگوئی امرود است و در پائیز میرسد.

او آند ایشدی (ایچدی) بو آند ایشدی ،(ایش) منیم باشیما دوشدی – هر کس (برای شانه خالی کردن) قسم خورد بناچار کار بگردن خودم افتاد.

اؤلی ائشّک آختاریر نالینی (نعلینی) چکسین – دنبال یک خر مرده میگردد تا نعلش را در آورد. مراد آنکه حتی به نعل یک خر مرده هم محتاج است.

اؤلى دييه ر بس كى ديريلر حلوا يير – مرده تصور ميكند كه زنده ها حلوا ميخورند. نظير: كور پندارد كه بينا با دو دستش ميخورد.

اوروچ یئماغین گؤرموشم، نماز قیلماغین گؤرمه میشم – روزه خوردنش را دیده ام اما نماز خواندنش را ندیده ام.

اؤلولری ییه ییه دیریلره داداندی (یا: داراشدی) – مردگان را خورده مشغول زندگان است. مراد آنکه از بدگوئی در باره مردگان سیر نشد حالا در باره من بدگوئی میکند.

اؤلی بیر گون، شوونی (شیونی) بیر گون – مرگ یک بار، شیون یک بار.

اؤزوی (ئوزووی) یورولموش بیلسن یولداشووی ئولموش بیل – اگر خودت را خشته ببینی رفیقت را مرده بدان.

اؤلى دوروب ميرده شيرى يوور – مرده بلند شده و مرده شور را غسل ميدهد.

اوروجی من توتوم اوباشدانلیغی حاجی علی نین ایتی یئسین – روزه را من بگیرم و سحوری را سگ حاجی علی بخورد. نظیر: تو کندی و آبش دیگری برد.

اؤزی (ئوزی) ییخیلان آغلاماز – کسی که خودش بیافتد گریه نکند. نظیر: خود کرده را چاره نیست.

اؤزووه (ئوزووه) بیر ایگنه، یولداشووا چووالدوز – یک سوزن به خودت بعد یک جوالدوز به رفیقت. یعنی: صد عیب دیگران را که میگوئی، یک عیب خودت را هم بگو.

اصلانین ارکک دیشی سی اولماز – شیر شیر است چه نر و چه ماده.

اصلی اولماسایدی کرم داغلارا دوشمز ایدی – اگر اصلی نمیبود کرم خودش را به کوه و بیابان نمیزد. توضیح: اصلی و کرم مانند لیلی و مجنون یک داستان عاشقانه است.

ایپ هر نه یوغون اولسا دیبی گرک دوغاناخدان گچه – ترجمه: طناب هر قدر هم که ظخیم باشد باید ته اش از دو شاخه «دوغاناخ» بگذرد. توضیح: دوغاناق، دوغاناخ: در بار کردن یونجه و علوفه روی خر و قاطر از طناب استفاده میشد که یک سر آن چوب دوشاخه داشت که از آن برای نقطه برگشت طناب استفاده میکردند.

تورکی مثللر: کلمه «ار» را در زبان ترکی به معانی مرد، جوانمرد و شوهر بکار برند.

ایت ییه سین تانیمیر – ترجمه: سگ صاحبش را نمیشناسد، به معنی: هرج و مرج است.

اوچ آیدیر من سنه گله لی، اوچ آیدیر سن منی آلالی، رجب شعبان رمضان، بو حقون، بو حسابون – پاسخ زنی است به اعتراض شوهرش که چگونه در عرض سه ماه زائیده است.

اوتان اوتانمازدان – از بی حیا حیا کن.

اوزاقدان باخانا دؤگوش آسان گلیر – به نظاره بر جنگ آسان بود.

اونوم (و یا:الگیم) اله نیب قربیلیم آسیلیب – آردم بیخته، غربالم آویخته. مراد آنکه: کار های من تمام شده و ویا: عمرم به سر رسیده است.

امیر بازاری یانسین منه بیر دستماللیخ چیخسین – بگذار بازار امیر بسوزد اما من صاحب یک تکه پارچه برای یک دستمال شوم. توضیح: «امیر بازاری» یکی از بازار های معروف تبریز است. این مثل در مورد کسانی گفته می شود که به خاطر منافع شخصی خود حتی حاضر هستند  جان و مال مردم از بین برود.

اون ایکی اماما یالوارینجا بیر اللهه یالوار – بجای آنکه به دوازده امام التماس کنی به خدای یکتا لابه کن.

اون دفعه اؤلچ، بیر دفعه بیچ – ده بار گز کن، یک بار پاره کن.

اونی آباجیم دا باشارار – نظیر: ننه صمد نیز این کار را میکرد.

اونی آپار کور میر جوادا خرجله (خشله) – آن را ببر برای میرزا جواد کور خرج کن. نظیر: برو این دام بر مرغ دگر نه.

ایت سوموگی ییه نده اول ماتحتین اؤلچر- سگ وقتی استخوانی را میخورد اول ماتحتش را اندازه میگیرد.

ایشله مه ین دیشله مز – نظیر: رنج بکش تا به گنج برسی.

اویناشدان ار اولماز – از فاسق شوهر نیاید.

اول ییاق صونرا دییاق – اول بخوریم بعد صحبت کنیم.

اؤلچمه میش بیچمه – (پارچه را) اول اندازه بگیر بعد ببُر.

اؤلدی وار، دؤندی یوخ (و یا: اؤلمک وار، دؤنمک یوخ) – مرگ هست و بازگشت نیست. مراد آنکه من مصمم هستم.

اؤلن یئریندور ها! – بمیر که جایت هست! مراد آنکه: حقا سفره رنگینی است و اگر بز خوردن مُردی جای ملامت نیست.

اؤله نینن اؤلماق اولماز – با مردگان نتوان مرد. مراد آنکه ماتم و زاری هم حدی دارد.

اؤلوم حقدور قونشولارا؟ – مرگ حق است ولی برای همسایگان؟

اؤلوم دن (ئولومدن) توتماسان قیزدیرمایا راضی اولماز – اگر از مرگ نگیری به تب راضی نشود.

ایکی یوخدی که اوچ اولماسین – هیچ دوئی نیست که سه نشود.

ایکی قرانلیق اشّگین اون شاهیلیق دا قودوغی اولار – خر دو ریالی کره اش بیش از ده شاهی نیارزد. نظیر: آن چنان مادر و این چنین دختر. آن چنان دیگ و این چنین چمچه.

ایکی یانا باخان چری قالار – هر که به دو طرف خیره شود لوچ شود.

ایگنه ایشین چووالدوز گؤرمز – کار سوزن را جوالدور نتواند کرد. نظیر: کاری که چشم میکند ابرو نمیکند.