یامان گونون عمری آز اولار – عمر روزهای بد کوتاه است.
یامان یئرده ییخیلدیم توتمادی یاد الیمدن / فلکین داد الیندن اولمادیم شاد الیندن.
یا مجتهد اول یا مقلد – یا مجتهد باش و یا مقلد. نظیر: چون پیمبر نئی ز امت باش.
یا موسی، کتکی ده یئدون شیر برنجی ده – یا موسی، هم کتک را خوردی و هم شیر برنج را – روزی که حضرت موسی برای مناجات به طور رفته بود از حضرت باریتعالی پرسید که من امروز ناهار را چه خواهم خورد؟ جواب شنید: شیر برنج خواهی خورد! حضرت موسی بمنظور اطمینان خاطر که به رای العین ببیند که چگونه مشیت الهی تحقق پیدا خواهد کرد تصمیم میگیرد که آنروز را تا میتواند شیر برنج نخورد و برای این منظور سر به بیابان مینهد تا از آبادی دور باشد . پس از مدتی طی طریق به چوپانی تصادف کرده و خوراکی میخواهد. چوپان فورا بزی را دوشیده و با کمی برنج که در انبان داشت شیر برنج لذیذی پخته به حضور مهمان میاورد ولی حضرت موسی از خوردن امتناع میکند. چوپان که از این حرکت عصبانی میود چوب دستیش را بر سر پیغمبر خدا فرود آورده و داد میزند: چرا معطلی؟ چه عیبی میگذاری؟ در زیر شکنجه حضرت موسی شیر برنج را تا آخر میخورد. آنگاه خطاب میرسد که: «یا موسی، هم کتک را خوردی و هم شیر برنج را!»
یانان یئرده اوت بیتمز – در شوره زار علف نروید. نظیر: زمین شوره سنبل بر نیارد / در او تخم عمل ضایع مگردان.
یانان یئردن توسّی چیخار (مراغی) – دود از آتش خیزد.
یاندیغیندان یارما دارتیر – نظیر: حسود را چه کنم کو ز خود به رنج در است.
یاندی سنون چراغون، گئچدی منیمکی – چراغ تو روشن شد و چراغ من خاموش.
یانسین چراغی، گلسین ایشیغی – چراغش روشن شود و نورش بیافتد!
یانمییه نده یانماز، ایستر پوفله ایستر اتکله (دهخوارقانی) – اگر نخواهد، نسوزد، خواهى فوت كن و خواه هُلش بده.
یاووق (یاخین) قونشی اوزاق قوهومدان یاخشیدور – همسایه نزدیک از خویش دور بهتر است.
یایدا هر دیوارین دیبی بیر ائودیر – در تابستان پای هر دیوار کاشانه ایست. نظیر: تابستان پدر بینوایان است.
یای وار قیش وار چوخ ایش وار! – نظیر: هنوز اول عشق است. شب دراز و قلندر بیدار.
یئتنه یئتیر یئتمییه نه داش آتیر – نظیر: خرمگس معرکه شده است.
یتیم اوشاقسان قورول یات – بچه یتیمی بگیر بخواب.
یتیم قیزدان بئله اوز آغلیق (مراغی).
یتیمه وای وای دییه ن چوخ اولار چؤره ک وئره ن آز – مراد آنکه یتیمان (یا: فقرا) را دلسوز فراوان اما دستگیر کم باشد.
یتیمی ویرما دؤگمه اما چؤره گین الیندن آل – آدم یتیم را کتک نزن اما نانش را ازدستش بگیر! (با لحن نکوهش).
ییخیلانا بالتا ووران چوخ اولار – نظیر: محنت زده را زهر طرف سنگ آید.
یاتان آردینجا اویاق اولماسین؟! ترجمه: مبادا شخص بیداری بدنبال شخصی باشد که در خوابست؟!
یا حسن کچل یا کچل حسن – به معنای: این و آن فرقی نمیکند.
یاخشی اوردووی یئللندیرمیسن، اگر باغبان امرود وئره (ریاحی) – نظیر: کار از استاد میترسد (رومی).
یاخشی بیچینچی خرجین یئردن چیخاردار – ترجمه: زارع خوب خرجش را از زمین در میاورد.
یاخچی دوست آدمه قلیا داشی یئدیردر – ترجمه: دوست خوب سنگ قلیا خوراندت. نظیر: یار بد بدتر بود از مار بد. توضیح: گاهی در امثال کلمه ای را گویند و معنی مخالف آنرا قصد کنند چنانکه در مثل معروف فارسی «سگ خوب موقع شکار بازی اش میگیرد» مراد سگ بد است. در این مثل نیز منظور از یاخشی دوست «یامان دوست» است.
یاخشی دوست قردشدن ایرلیدیر – دوست خوب از برادر مقدم تر است.
یاخشی دوست یامان گونده بللی اولار – دوست خوب در روز بد معلوم شود.
یاخشی قیزی ائشیگه وئرمه حیف دیر، یامان قیزی ئوزگه یه وئرمه عیب دیر (ریاحی) – دختر خوب را به بیگانه نده حیف است، دختر بد را به بیگانه نده عیب است.
یاخشی گونون یولداشی، یامان گونوم دوشدی گل – نظیر: دوست آن باشد که گیرد دست دوست / در پریشان حالی و درماندگی.
یاخشی لاری یئر تانیر – نظیر: اگر خوب بود زیر خاک رفته بود!
یاخشی یئرده دکان آچدوق (الله وئره مکان اولا!) – نظیر: عجب جائی دکان باز کردیم!
یاخشی ییه ر اوشاقلیلار! – نظیر: مادر بنام بچه میخورد قند و کلوچه!
یاخشیلیق ایتمز – نیکی هدر نمیرود.
یاخشیلیغا یاخشیلیق هر کیشی نین ایشیدور، یامانلیغا یاخشیلیق نر کیشی نین ایشیدور – نیکی بجای نیکی کار هرکس است ولی نیکی بجای بدی مختص جوانمردان است.
یاخشیلیغا یامانلیق، کور ائشّگه سامانلیق!
یاد قوهوم ئولنه جان یاددور (مراغی) – قوم و خویش بیگانه تا ابد بیگانه است.
یاراماز قونشونون یئددی همساییه جان ضرری وار – همسایه ناهل تا هفت در زیان دارد.
یار منی یاد ایلسون بیر هل ایله، او دا پوک اولسون – یار مرا یاد کند با یک هل آنهم پوک.
یاراسی آنلیندا اولانین طبیبی قارشی گله ر – آنکه زخمش در پیشانی است طبیبش از روبرو برسد.
یارالی اشّک چوخ آنقیرار – خر زخمی زیاد عر عر کند.
یاریمادوق ایسّی سیندن، کور اولدوق توسّوسوندن – از حرارتش خیری ندیدیم از دودش کور شدیم.
یاریم بیزه گلدی گئجه گلدی گئجه گئتدی، بیلمم نئجه گلدی نئجه قالدی نئجه گئتدی.
یاریم شاهیلیق ایش الیندن گلمز – نظیر: بر برف بشاشد آب نشود.
یارینان (یار ایله) ئوزون دانیش آرالیق سؤزی ائو ییخار – با یار خودت صحبت کن، حرف میانجی خانه را ویران میکند.
یاز بوزا، قوی گونه – نظیر: برات یخ است.
یاز گونی پنیر چؤره ک یارپوزونان / یای گونی آبدوغ چؤره کدور بوزونان / پاییز گونی پنیر چؤره ک قارپوزونان / قیش گونی ایسّی کرسی بیر قیزینان.
یا زور یا زر یا شهردن سفر – نظیر: بهر دیار که در چشم خلق خوار شوی / سبک سفر کن از آنجا برو بجای دگر.
یازی اکینچیدور قیشی دیلنچی – در فصل بهار زارع است و در زمستان گدا.
یاس ییه سی اوونوب، یاسا گلن اوونومییب – نظیر: مدعی سست شاهد چیست: کاسه از آش گرمتر.
یاش دا قوری اودونا یانار – تر هم به آتش خشک میسوزد.
یاشی آت بازاریندا صوراللار – سنّ را در بازار اسب فروشان پرسند.
امثال و لغات ترکی آذری ایران 