امثال و لغات ترکی آذری ایران

انبار(آمبار، آنبار) شیرینده ن ویردی کربلا شیرینه – از شیر انبار گریز زد به شیر کربلا. توضیح: واغظی بالای منبر که حکم اقسام آبها از قبیل آب باران و آب جوی و آب حوض را شرح میداد رسید به حکم آبی که از شیر آب انبار جاری میشود. وقتیکه آنرا نیز شرح دتد گفت: «آقایان از این شیر یاد شیر کربلا افتادم» و شروع به مرثیه کربلا کرد.

او آتلی بیز پیاده – او سواره و ما پیاده. منظور اینکه: ما کجا و او کجا!

ال مرد اولار گؤز نامرد – دست مرد باشد و چشم نامرد. مراد آنکه چشم از کثرت کار واهمه کند ولی دست با رشادت آنرا انجام دهد.

امام ائوینه باقلاوا گئدیب سنه نه – بتو چه که به خانه امام باقلوا برده اند؟!

الووی قاتدون حراما کشکولی دولدور قالاما – نظیر: آب که از سر گذشت چه یک وجب چه صد وجب.

الی قولوندان اوزون – دست از پا دراز تر.

ال ظرافتیمیز یوخدور – شوخی دستی نداریم.

اللی اللی اوسته بیر اللی ده اوندان اوسته – نظیر: این هم اندر عاشقی بالای غم های دگر.

الله دیشی کیمه وئریب اشتهانی کیمه! – ببین خدا دندان را به چه کسی و اشتها را به چه کس دیگری داده!

الله قارقا دگیل که گؤز اویا – خدا کلاغ نیست که چشم کسی را در آورد.

الله منه بز وئرسین تز وئرسین – نظیر: خدا مرا مدقال دهد فی الحال دهد.

الله داغینا باخار قار وئره ر – خدا برف باندازه کوه دهد. نظیر: دولت ندهد خدای کس را بغلط. و یا: خدا خر را شناخت شاخ نداد.

الله آداما گؤز وئریب – خدا به آدمی چشم داده. مراد آنکه: چرا نمی بینی؟

الله وئردیقجا بنده گمانا دوشه ر – خدا هرچقدر بدهد بنده به اشتباه افتد.

الله ساخلییانی قورد یئمه ز – کسی را که خدا نگهدارد گرگ نخورد.نظیر: کسی را کهایزد بدارد نگاه / نگردد ز سرما و گرما تباه.

الله کور قوشونکون یوواسیندا یتیره ر – خداوند روزی پرنده کور را به لانه اش میرساند. نظیر: رزق را روزی رسان پر میدهد.

الله ویران آغاجین سسی چیخماز – چوب خدا صدا ندارد.

الله درد وئریب درمان دا وئریب – خدا درد را داده اما درمان را هم داده. نظیر: هر کجا دردی است درمانی مقرر کرده اند.

توضيح: لفظ «الله» در تركى «تارى» هم ناميده ميشود. امثالى را كه در باب همزه (الف) با لفظ «تارى» نوشتيم با كلمه «الله» نيز مستعمل و متداول است.

الله‌ دان گیزلین دگیل، سیزدن نه گیزلین – از خدا پنهان نیست از شما چه پنهان.

اشّگه گوجی چاتمیرپالانین تاپدالیر – زورش به خر نمیرسد پالانش را میزند.

اؤزگه نین نامازین چزه چزه قیلارلار- نظیر: کار اجباری کیفیت لازم را نخواهد داشت.

اوزوم آغ، آننیم (آنلیم) آچیق – رویم سفید و سرم بلند. نظیر: مرا دامن بحمدالله پاک است / ز حرف عیب جویانم چه باک است.

او بوپپی دی، یازدا گلر – آن هدهد است و در بهار میاید. نظیر: آنکه میگوئی امرود است و در پائیز میرسد.

او آند ایشدی (ایچدی) بو آند ایشدی ،(ایش) منیم باشیما دوشدی – هر کس (برای شانه خالی کردن) قسم خورد بناچار کار بگردن خودم افتاد.

اؤلی ائشّک آختاریر نالینی (نعلینی) چکسین – دنبال یک خر مرده میگردد تا نعلش را در آورد. مراد آنکه حتی به نعل یک خر مرده هم محتاج است.

اؤلى دييه ر بس كى ديريلر حلوا يير – مرده تصور ميكند كه زنده ها حلوا ميخورند. نظير: كور پندارد كه بينا با دو دستش ميخورد.

اوروچ یئماغین گؤرموشم، نماز قیلماغین گؤرمه میشم – روزه خوردنش را دیده ام اما نماز خواندنش را ندیده ام.

اؤلولری ییه ییه دیریلره داداندی (یا: داراشدی) – مردگان را خورده مشغول زندگان است. مراد آنکه از بدگوئی در باره مردگان سیر نشد حالا در باره من بدگوئی میکند.

اؤلی بیر گون، شوونی (شیونی) بیر گون – مرگ یک بار، شیون یک بار.

اؤزوی (ئوزووی) یورولموش بیلسن یولداشووی ئولموش بیل – اگر خودت را خشته ببینی رفیقت را مرده بدان.

اؤلى دوروب ميرده شيرى يوور – مرده بلند شده و مرده شور را غسل ميدهد.

اوروجی من توتوم اوباشدانلیغی حاجی علی نین ایتی یئسین – روزه را من بگیرم و سحوری را سگ حاجی علی بخورد. نظیر: تو کندی و آبش دیگری برد.

اؤزی (ئوزی) ییخیلان آغلاماز – کسی که خودش بیافتد گریه نکند. نظیر: خود کرده را چاره نیست.

اؤزووه (ئوزووه) بیر ایگنه، یولداشووا چووالدوز – یک سوزن به خودت بعد یک جوالدوز به رفیقت. یعنی: صد عیب دیگران را که میگوئی، یک عیب خودت را هم بگو.

اصلانین ارکک دیشی سی اولماز – شیر شیر است چه نر و چه ماده.

اصلی اولماسایدی کرم داغلارا دوشمز ایدی – اگر اصلی نمیبود کرم خودش را به کوه و بیابان نمیزد. توضیح: اصلی و کرم مانند لیلی و مجنون یک داستان عاشقانه است.

ایپ هر نه یوغون اولسا دیبی گرک دوغاناخدان گچه – ترجمه: طناب هر قدر هم که ظخیم باشد باید ته اش از دو شاخه «دوغاناخ» بگذرد. توضیح: دوغاناق، دوغاناخ: در بار کردن یونجه و علوفه روی خر و قاطر از طناب استفاده میشد که یک سر آن چوب دوشاخه داشت که از آن برای نقطه برگشت طناب استفاده میکردند.

تورکی مثللر: کلمه «ار» را در زبان ترکی به معانی مرد، جوانمرد و شوهر بکار برند.

ایت ییه سین تانیمیر – ترجمه: سگ صاحبش را نمیشناسد، به معنی: هرج و مرج است.

اوچ آیدیر من سنه گله لی، اوچ آیدیر سن منی آلالی، رجب شعبان رمضان، بو حقون، بو حسابون – پاسخ زنی است به اعتراض شوهرش که چگونه در عرض سه ماه زائیده است.

اوتان اوتانمازدان – از بی حیا حیا کن.

اوزاقدان باخانا دؤگوش آسان گلیر – به نظاره بر جنگ آسان بود.

اونوم (و یا:الگیم) اله نیب قربیلیم آسیلیب – آردم بیخته، غربالم آویخته. مراد آنکه: کار های من تمام شده و ویا: عمرم به سر رسیده است.

امیر بازاری یانسین منه بیر دستماللیخ چیخسین – بگذار بازار امیر بسوزد اما من صاحب یک تکه پارچه برای یک دستمال شوم. توضیح: «امیر بازاری» یکی از بازار های معروف تبریز است. این مثل در مورد کسانی گفته می شود که به خاطر منافع شخصی خود حتی حاضر هستند  جان و مال مردم از بین برود.

اون ایکی اماما یالوارینجا بیر اللهه یالوار – بجای آنکه به دوازده امام التماس کنی به خدای یکتا لابه کن.

اون دفعه اؤلچ، بیر دفعه بیچ – ده بار گز کن، یک بار پاره کن.