امثال و لغات ترکی آذری ایران

نوکر گئدیر مکه یه، آغا گئدیر سید حمزه یه – ترجمه: نوکر به مکه میرود، اربابش به امامزاده سید حمزه (در تبریز). سید حمزه بقعه ایست در محله سرخاب تبریز که بنا به روایتی مدفن یکی از اولاد امام هفتم حضرت موسی ابن جعفر است و بعضی ها حدس میزنند که قبر سید حمزه وزیر غازان خان مغولی است.

نه تؤکسن آشوا ،چیخار قاشقوا – هرچه به آشت ریزی همان به قاشقت آید.

مالین ایتلر ییه جاق، جانین بیتلر – نظیر: نه خود خورد نه کس دهد – گنده کند به سگ دهد.

مالین عزیز توتان جانین ذلیل توتوب – ترجمه: کسی که مالش را عزیز شمرده جانش را ذلیل شمرده.

ماما ایکی اولسا اوشاق ترسه گلر – نظیر: آشپز که دو تا شد غذا یا شور است یا بیمزه.

ماما گتیره نی مرده شور آپارار – نظیر: با شیر اندرون شده با جان بدر رود.

مایه سیز فطیر اولار – نظیر و ترجمه: بی مایه فطیر است.

مایه سی یئلدندیر – نظیر: باد آورده است.

ماوال (مبال) قویوسونا داش سالمیشوق دای اییی کسیلمز – نظير: به او گفتند پالان خر را راست کن، دیگر ول نمیکند.

مثلده مناقشه یوخدور – ترجمه و نظیر: در مثل مناقشه نیست.

محبتدن (یا: مرحمتدن) مرض حاصل اولار – ترجمه: محبت زیادی باعث مرض است.

مربع! وار؟ وار، اما نه او غلیظلیقدا! – ترجمه: مربع! داری؟ دارم، اما نه به آن غلیظی! توضیح: طلبه ای که احتیاج به مربا داشت من باب فضل فروشی از بقال پرسید: مربع داری؟ بقال گفت: دارم، اما نه به آن غلیظی!

مرد ئوزوندن گؤره ر، نامرد ئوزگه دن – مرد اشکال کار را در خود بیند نامرد در دیگری.

مزیقیللی (ويزيقيللى) گئچیر – نظیر: خود را به کوچه علی چپ میزند.

مسجد ائشّک باغلامالی یئر دگیل – مسجد جای خر بستن نیست.

مسجد قاپیسی دیر، نه سؤکماق اولار نه یاندیرماق – در مسجد است نه میتوان آنرا کند و نه سوزانید. نظیر: کبوتر حرم است.

مسجدین قاپیسی آچیقدیر، ایتین حیاسینا نه گلیب؟ – در مسجد باز است اما حیای سگ کجا رفته؟

مسلمان، تویوغومون لله گی گؤروکور. رجوع شود به مثل بالا:

مسلمان، سنون آندووا ایناناق یا خوروزون قویروغونا؟ – ای مسلمان، قسم ترا باور کنیم یا دم خروس را؟ توضیح: مسلمانی خروس یکی از ارامنه را دزدید و زیر عبایش قایم کرده براه افتاد. ارمنی خبردار شد و از پشت مسلمان رسید و خروس را مطالبه کرد. مسلمان بی آنکه ملتفت شود که دم خروس از زیر عبا پیداست قسم های موکد میخورد که «روح من از این قضیه بی خبر است.» ارمنی نیز میگفت: «ای مسلمان، قسم ترا باور کنم یا دم خروس را؟»

مسلمانین ایشی اولماز چوکون کسر ئوزنه ایش آچار – نظیر: ملانصرالدین کار نداشت جوالدوز به تخمش میزد.

مشروطه سین آلیب – نظیر: بر اسب مراد سوار شده.

مفته سرکه بالدان شیرین اولار – سرکه مفت شیرین تر از عسل باشد.

من ئولوم سن ئوله سن اینن ایش دوزلمه ز – با من بمیرم و تو بمیری کاری پیش نمیرود.

ناخیرچی آدین بیر آلا دانا باتیرار – نظیر: اگر گاوی بیافتد در علفزار / بیالاید همه گاوان ده را.

نادانلار ائده ر صحبت نادانلا تلذذ ترجمه: نادانها از صحبت با نادانها لذت میبرند. نظیر: خر بنده بخانه شتربان آید.

ناهاردان معلومدور شاما نه وار – نظیر: سالی که نکوست از بهارش پیداست.