امثال و لغات ترکی آذری ایران

یابویا تیمار ایلسن شیللاغ آتار – ترجمه: اگر یابو را تیمار کنی جفتک میاندازد!

یاتار یاتار باشی شیشر دوراندا بیتین آختاری – اتی وئره ر پیشیگه، قونشونون ایتین آختاری.

یاتان ئولمز، یئتن ئولر – نظیر: اجل گشته میرد نه بیمار سخت.

یاتان آردینجا اویاق اولماسین؟! ترجمه: مبادا شخص بیداری بدنبال شخصی باشد که در خوابست؟!

یا حسن کچل یا کچل حسن – به معنای: این و آن فرقی نمیکند.

یاخشی اوردووی یئللندیرمیسن، اگر باغبان امرود وئره (ریاحی) – نظیر: کار از استاد میترسد (رومی).

یاغاندا ایچ، کسنده یات – نظیر: نم نم باران به میخواران خوش است.

یاغلی الووی چک ئوزگه لرین باشینا – این دست چربت را بر سر دیگران بکش. نظیر: این شتر را جلوی منزلی دیگر بخوابان.

یاغلییدی، پیشیک آپاردی – چربی بود گربه برد. نظیر: لولو برد.

یاغماسان دا گورولدا – حتی اگر نمیباری لااقل غرشی کن!

یامان گونون عمری آز اولار – عمر روزهای بد کوتاه است.

یامان یئرده ییخیلدیم توتمادی یاد الیمدن / فلکین داد الیندن اولمادیم شاد الیندن.

یا مجتهد اول یا مقلد – یا مجتهد باش و یا مقلد. نظیر: چون پیمبر نئی ز امت باش.

یا موسی، کتکی ده یئدون شیر برنجی ده – یا موسی، هم کتک را خوردی و هم شیر برنج را – روزی که حضرت موسی برای مناجات به طور رفته بود از حضرت باریتعالی پرسید که من امروز ناهار را چه خواهم خورد؟ جواب شنید: شیر برنج خواهی خورد! حضرت موسی بمنظور اطمینان خاطر که به رای العین ببیند که چگونه مشیت الهی تحقق پیدا خواهد کرد تصمیم میگیرد که آنروز را تا میتواند شیر برنج نخورد و برای این منظور سر به بیابان مینهد تا از آبادی دور باشد . پس از مدتی طی طریق به چوپانی تصادف کرده و خوراکی میخواهد. چوپان فورا بزی را دوشیده و با کمی برنج که در انبان داشت شیر برنج لذیذی پخته به حضور مهمان میاورد ولی حضرت موسی از خوردن امتناع میکند. چوپان که از این حرکت عصبانی میود چوب دستیش را بر سر پیغمبر خدا فرود آورده و داد میزند: چرا معطلی؟ چه عیبی میگذاری؟ در زیر شکنجه حضرت موسی شیر برنج را تا آخر میخورد. آنگاه خطاب میرسد که: «یا موسی، هم کتک را خوردی و هم شیر برنج را!»

یانان یئرده اوت بیتمز – در شوره زار علف نروید. نظیر: زمین شوره سنبل بر نیارد / در او تخم عمل ضایع مگردان.

یانان یئردن توسّی چیخار (مراغی) – دود از آتش خیزد.

یاندیغیندان یارما دارتیر – نظیر: حسود را چه کنم کو ز خود به رنج در است.

یاندی سنون چراغون، گئچدی منیمکی – چراغ تو روشن شد و چراغ من خاموش.

یانسین چراغی، گلسین ایشیغی – چراغش روشن شود و نورش بیافتد!

یانمییه نده یانماز، ایستر پوفله ایستر اتکله (دهخوارقانی) – اگر نخواهد، نسوزد، خواهى فوت كن و خواه هُلش بده.

یاووق (یاخین) قونشی اوزاق قوهومدان یاخشیدور – همسایه نزدیک از خویش دور بهتر است.

یایدا هر دیوارین دیبی بیر ائودیر – در تابستان پای هر دیوار کاشانه ایست. نظیر: تابستان پدر بینوایان است.

یای وار قیش وار چوخ ایش وار! – نظیر: هنوز اول عشق است. شب دراز و قلندر بیدار.

یئتنه یئتیر یئتمییه نه داش آتیر – نظیر: خرمگس معرکه شده است.

یتیم اوشاقسان قورول یات – بچه یتیمی بگیر بخواب.

یتیم قیزدان بئله اوز آغلیق (مراغی).

یتیمه وای وای دییه ن چوخ اولار چؤره ک وئره ن آز – مراد آنکه یتیمان (یا: فقرا) را دلسوز فراوان اما دستگیر کم باشد.

یتیمی ویرما دؤگمه اما چؤره گین الیندن آل – آدم یتیم را کتک نزن اما نانش را ازدستش بگیر! (با لحن نکوهش).

ییخیلانا بالتا ووران چوخ اولار – نظیر: محنت زده را زهر طرف سنگ آید.

یاتان آردینجا اویاق اولماسین؟! ترجمه: مبادا شخص بیداری بدنبال شخصی باشد که در خوابست؟!

یا حسن کچل یا کچل حسن – به معنای: این و آن فرقی نمیکند.

یاخشی اوردووی یئللندیرمیسن، اگر باغبان امرود وئره (ریاحی) – نظیر: کار از استاد میترسد (رومی).