امثال و لغات ترکی آذری ایران

شیربینیش = شیر برنج

şirbiniş

قینیندان چیخیپ، قینینی بَیَنمیر = تحت اللفظی: از غلاف در آمده، اما غلاف خودش را نمی پسندد. به کسی گفته میشود که گذشته خود را فراموش کرده است.

Qınından çıxıp, qınıni bäyeänmir.

تَلیس=گونی

tälis

دیبَک = هاون چوبی یا فلزی

dibäk

قیروئرماخ، قیرجانماخ = قر دادن، قر و ناز آمدن

qır vermax, qırcanmax

بیرینه قره یاخماخ (یاخماق) = کسی را بدون دلیل به چیزی متهم کردن، «سیاه کردن»

qärä (qara) yaxmax (yaxmaq)

خشکیّت (با تلفظ «او» مانند «سو») = یبوست

xuşkiyyät

پولوش (مانند گولوش به معنی خنده) (گاه به صورت پولوشک) = تفاله، ته مانده، باقیمانده یک میوه (مانند سیب، هلو) یا سبزی بعد از آن که قسمت های اصلی آن خورده شد.

pülüş (pülüşk?)

آرپا اَکن بوغدا دَرمز = آنکه جو بکارد، گندم درو نخواهد کرد.

Arpa äkän, buğda biçmäz.

دیک دابان باشماخ = کفش پاشنه بلند

dik(h)daban

آخار (آخان) سو، یولونی تاپار = آبی که روان است، راه خود را می یابد.

Axar su yoluni tapar.

(فلان کس) (فلانی) عَلم گزدیریر = (فلانی) همه جا خودش را نشان میدهد، اظهار وجود میکند.

(filanca adam) äläm gäzdirir.

اتیینده کی داشلاری آت = تحت اللفظی: سنگ های دامنت را بریز به بیرون. به معنی هر چه تو را در مورد من ناراحت میکند بگو، نظیر: هر چه میخواهد دل تنگت، بگو.

عمللی-باشلی = درست و‌حسابی (مانند کارکردن، درس خواندن، فکر کردن درست و حسابی)

ویزی قیللی گئچماخ (گئشماخ) = زیر سبیلی در (رد) کردن.

vızıqılli geşmax (geçmax)

ویرنیخماخ = این ور و آن ور کردن، ندامستن که چه باید کرد و چه باید گفت.

vırnıxmax

تیلیف – تفاله

tilif

دوغراماخ = (خیار، گوشت و غیره) خورد کردن.

doğramax

اونی اله ماخ، صورا کپیی (کپگی) قاتماخ = مجازاً به معنی کار بیهوده کردن، آب در هاون کوبیدن است.

Uni älämax, sora (sonra) käpäyi qatmax

شرّینی سوودی = (فلانی) شرّش را کم کرد.

şärrini sowdi

ال ایاغیما دولاشیر = دست و پایم را میگیرد.

Äl-äyağıma dolaşır

اوز (تلفظ مصوت اول مانند «دوز» به معنی راست) = رُخ، صورت

اوزدن گئتماخ = از رو رفتن، بالاخره قبول کردن

اوزه قالماخ = به معنی تحت فشار معنوی ماندن و قبول کردن.

اوز-اوزه گلماخ = روبرو شدن.

اوزونه سالدی = (فلانی) اهمیتی به انتقاد و مخالفت نداد و به روی خود نیاورد (و با وجود همه انتقادات فلان کار را کرد.)

üz

تیررَنماخ = «مانند تیر» دراز کشیدن، از فرط خستگی و کتک خوردن به حالت دراز کش افتادن.

tirränmax

الی یاتیپ = (فلن کس به فلان کار) خوگرفته، عادت کرده.

Äli yatîp

زَهلَه می آپاردی = از او (از آن) منزجز شدم. زهلَم گِتدی = خیلی بدم آمد. زهله زینهار (زنهار) = انزجار.

zählämi apardi

پی لَه تَه = اجاق نفتی کوچک (با شعله آتش) (قدیمی)

pilätä

وام (آی کوتاه) = ملایم (مثلا حرارت اجاق)

vam

شاه عباس یوخوسی گؤرور = (فلانی) به خواب عمیق فرورفته، دچار تخیلات شده.

جیغان-ویغان = جیغ و ویغ، جیغ و داد، های و هوی.

cığan vığan

ایسراغی گون (سیراغی گون) = پریروز

israğigün (siraği gün)

اینیشیل (اینیش ایل) = سال قبل از سال پیش، دو سال پیش

inişil

والای (هر دو مصوت کوتاه)، والایلاماخ والای وورماخ= تمایل خارج از قاعده به چپ و راست هنگام حرکت (مثلا چرخ)

valay, valaylamax

ساری (آی کوتاه) = به سوی، به طرف کسی یا چیزی، منه ساری = به طرف من.

sari

اولمییه (اُلمییه، اُلمایا) = نکند (نکند که که دیر کند!)

olmiyä, olmaya

قورقوشوم = سُرب

qurquşum

ک‌َلَه پَرتَه وورماخ = چرت و پرت گفتن

kälä-pärtä vurmax

بیر الی یاغدا، بیر الی بالدا (ترجمه تحت اللفظی: یک دستش در کره است و دست دیگرش در عسل) = همه کارهایش رو به راه است. همه چیز دارد.

Bir äli yağda, bir äli balda.

دو گؤتوروپ = (فلانی) دو گرفته زود زود و با هیجان کاری را میکند یا حرفی میزند. تلفظ واو «و»

w

مانند «واو» در رقم «دو» نیست، بلکه «اوو» مانند

ow

.در «سوزی» (تره) یا «روغن» است.

(Filan käs) dow götürüp.

تولازلاماخ = چیزی (مثلا سنگی) را با نیروی زیاد به دور پرت کردن.

tolazlamax(q)

شور (واو مانند زور، کور در فارسی، کمی دراز) = هیجان، شوق و ذوق، وجد، شوق. فلان کسی شور گؤتوروپ = فلانی شور برش داشته.

şur

میس-میریغینی ساللییپ = (فلان کس) لب و لوچه اش را آویزان کرده.

mıs-mırığıni salliyip

.آتا مالین درج ائله، اونا گؤره خرج ائله = اول ارث پدری را درج کن، بعد آن را خرج کن

Ata malın därc elä, ona görä xärc elä.

آت ئولوپ، ایتین بایرامیدیر = اسب مُرده، عید سگ است.

At ölüp, itin bayramıdi.

هوشلانماخ = (تحت اللفظی: به هوش رفتن) چُرت زدن، مدت کوتاهی به خواب رفتن.

huşlanmax

اُوسال (مصوت دوگانه یا دیفتونگ اول مانند اوقات/اوقَت، مصوت دوم کوتاه) = آدم بی خیال، بی غم که به سختی چیزی را جدی میگیرد.

owsal

زویولداخ (زویولداق) = سُرسره یخی

züyüldax (züyüldaq)

برک = سفت، محکم، تنگ، شدید، زیاد (مثلا سفت بودن زمین یا تشک، زیاد کارکردن، درد شدید).

bärk

گور (بر وزن تور، با تلفظ میانکامی گ) = به عنوان قید یا صفت به کار برده میشود به معنی شدید، زیاد، پرپشت، بلند، مانند گور سس، گور سو (صدا، آب)، ن. گورولداماخ

gur

َوَرَزَن = محلی که محصولات باغی مانند انگور، آلوچه و… را در آن پهن میکنند تا خشک شود
مراغه با دارا بودن تنوع آلوچه یکی از مراکز تولید اصلی که آلوچه های خشک شده بعضی بصورت تازه خوری و اغلب بصورت خشک شده برای مصرف خورشتی و… استفاده میشود.

ارسالی سیامک جاوید ازمراغه

väräzän

پؤشلماخ، پؤشلنماخ (پؤشلماق، پؤشلنماق) = (فعل متعدی و لازم) با درجه حرارت بالا در آب یا روغن داغ کردن، سرخ کردن (مثلا سبزی، گوشت). مجازی=احساس گرمای شدید: پؤشلندیم.

pöşlä(n)max