در اینجا باید به مصوّت های مرکّبی به نام «مصوّت های دوگانه»، یا ترکیب های مصوّت + صامت ها یا به اصطلاح دیفتونگ ها «diphtong» نیز اشاره ای کرد.
به تلفظ واژه های زیر دقت کنید:
اوج، نوبه، نوروز، اووچی (شکارچی)، توولاماخ (فریفتن)، اولاد
و یا
اگلشماخ، اویناماخ، قیترماخ (قایتارماخ)
در ترکی آذری آذربایجان قفقاز (باکو) و همچنین ترکی ترکیه کنونی، این واژه ها را به صورت یک مصوّت+آوای یک واج صامت («v, y») مینویسند:
nÖVbä, NOVruz (NEVruz), ÖVlad (evlad), OYnamak, tAVlamak
ظاهرا دلیل این طرز نوشتار آن است که گفته میشود صامت های «v, y» در پی مصوّت ها تلفظی متمایل به مصوت («u, i») پیدا میکنند.
به نظر نویسنده، این طرز املا دست کم در مورد ترکی آذری ایران درست نیست. در ایران معمولا کسی «NEVruz» یا «EVlat, OVlad» نمی گوید. از این جهت من هنگامی که واژه ای را به ترکی و با حروف لاتین مینویسم، ترجیح میدهم مثلا در املای «اولاد» یا «نوروز» از ترکیب «ow» استفاده کنم و این «دوگانه» را از یکدیگر جدا نکنم.
من پنجاه سال پیش هنگام تحصیل در دانشگاه کُلن آلمان موضوع دوگانه ها یا دیفتونگ ها در ترکی و فارسی را کمی مورد تحلیل لابراتواری قرار داده بودم. فکر کنم در این مورد در هر دو زبان ترکی و فارسی، ما شاهد یک نوع
glide
یا «گذار نرم» و حتی «آمیزش آوایی» هستیم، تا جایی که دوگانه ای که مثلا در واژه های «اوچی» یا «نوروز» تولید میشود، دیگر دو آوا و واج مجزا نیست، بلکه یک آوای مرکب است، عبارت از یک مصوّت در ابتدا و یک صامت نرم و آمیخته با مصوّت نخست در پایان. از این جهت به نظر من مثلا املای
Nowruz, owlad
دقیق تر و درست تر است.
اما درست است که در املای لاتین اینگونه نمونه ها مانند «نوروز» و «اولاد» دوگانه
«ow»
را نمیتوان یک واج جداگانه به حساب آورد، زیرا جایگزینی آن با یک ترکیب مصوّت+صامت
ov, ev, ey, ay
(یعنی آنگونه که در آذربایجان قفقاز و ترکیه رایج شده)
هیچگونه تغییری در معنا و درک این واژه ها به وجود نمی آورد. به همین جهت لازم نیست این دوگانه ها را واج های مستقل و مجزا حساب کرد(1). لیکن هنگام نوشتن به لاتین میتوان و بهتر است از آن، جهت دقیق تر کردن تلفظ، استفاده نمود.
(بخشی از نوشته کوتاه «چکیده واج شناسی ترکی آذری ایران»)
(1) در سده پیش، زبان شناسان معروف آذربایجان شوروی در مورد وجود «مصوّت های دوگانه» در ترکی آذری قفقاز اتفاق نظر نداشتند. بعضی ها مانند ع. دمیرچی زاده (1939) این گونه دوگانه ها را، همانگونه که نوشته میشدند، فقط ترکیب یک مصوّت ویک صامت می نامیدند. اما برخی دیگر مانند م. ج. حسین زاده (1963) به وجود مصوت های دوگانه در ترکی آذری قائل بودند.
امثال و لغات ترکی آذری ایران 