امثال و لغات ترکی آذری ایران

اون ایکی اماما یالوارینجا بیر اللهه یالوار – بجای آنکه به دوازده امام التماس کنی به خدای یکتا لابه کن.

اون دفعه اؤلچ، بیر دفعه بیچ – ده بار گز کن، یک بار پاره کن.

اونی آباجیم دا باشارار – نظیر: ننه صمد نیز این کار را میکرد.

اونی آپار کور میر جوادا خرجله (خشله) – آن را ببر برای میرزا جواد کور خرج کن. نظیر: برو این دام بر مرغ دگر نه.

ایت سوموگی ییه نده اول ماتحتین اؤلچر- سگ وقتی استخوانی را میخورد اول ماتحتش را اندازه میگیرد.

ایشله مه ین دیشله مز – نظیر: رنج بکش تا به گنج برسی.

اویناشدان ار اولماز – از فاسق شوهر نیاید.

اول ییاق صونرا دییاق – اول بخوریم بعد صحبت کنیم.

اؤلچمه میش بیچمه – (پارچه را) اول اندازه بگیر بعد ببُر.

اؤلدی وار، دؤندی یوخ (و یا: اؤلمک وار، دؤنمک یوخ) – مرگ هست و بازگشت نیست. مراد آنکه من مصمم هستم.

اؤلن یئریندور ها! – بمیر که جایت هست! مراد آنکه: حقا سفره رنگینی است و اگر بز خوردن مُردی جای ملامت نیست.

اؤله نینن اؤلماق اولماز – با مردگان نتوان مرد. مراد آنکه ماتم و زاری هم حدی دارد.

اؤلوم حقدور قونشولارا؟ – مرگ حق است ولی برای همسایگان؟

اؤلوم دن (ئولومدن) توتماسان قیزدیرمایا راضی اولماز – اگر از مرگ نگیری به تب راضی نشود.

ایکی یوخدی که اوچ اولماسین – هیچ دوئی نیست که سه نشود.

ایکی قرانلیق اشّگین اون شاهیلیق دا قودوغی اولار – خر دو ریالی کره اش بیش از ده شاهی نیارزد. نظیر: آن چنان مادر و این چنین دختر. آن چنان دیگ و این چنین چمچه.

ایکی یانا باخان چری قالار – هر که به دو طرف خیره شود لوچ شود.

ایگنه ایشین چووالدوز گؤرمز – کار سوزن را جوالدور نتواند کرد. نظیر: کاری که چشم میکند ابرو نمیکند.

اوز وئرسن قوهوملوق ادعاسی ائله ر – رو بدهی ادعای خویشی کند.

ایت یانیندا بیگ کیمین، بیگ یانیندا ایت کیمین – پیش سگ رفتاری مثل خان ها دارد و پیش خان رفتاری مثل سگ ها.

ایتین کیچیگی اولاسان، قردشین کیچیگی اولمییه سن – سگ کوچک باش اما برادر کوچک نباش!

ایتی ایته بوغدوراللار – سگ را بجان سگ اندازند. مراد آنکه دزدان و چاقوکشان را بجان هم اندازند تا از دست همه شان خلاص شوند.

ایچریم اؤزومی یاندیریر ائشیگیم اؤزگه نی – درونم خودم را میسوزاند بیرونم دیگران را.

ایسلانمیشین یاغیشدان نه دردی وار! – آدم خیس را از باران باکی نیست.

ایش کیشی نین زینتیدیر – کار زینت مرد است.

ایگیت امک ایتیرمز – جوانمرد نیکی را فراموش نکند. توضیح: ترجمه «ایگیت» به فارسی مشکل است. منظور مردی است جوان، لوطی منش، طرفدار حق و عدالت اما آماده دعوا و مبارزه…

ایگیت میداندا بللی اولار – مرد در میدان شناخته شود.

ایگیت یا هراتدا گره ک یا یئر آتدا – جوانمرد باید یا در هرات بجنگد و یا زیر خاک باشد.

ایگیتلیگ اوندور، دوققوزی دوندور – جوانمردی ده را دارد، نُه تایش عبارت از لباس است. مراد آنکه احترام مرد بسته به لباسش است.

ایگیتین آدی چیخینجا جانی چیخار – تا جوانمردی نام برآورد جانش در میاید.

ایگیتین یوخسولونا دلی دییه رلر – اگر جوانمردی فقیر بود او را دیوانه مینامند.

ایلان ایلان یئمیینجه اژدها اولماز – مار تا مار نخورد اژدها نشود.

ایلان چیخدیغی باجانی یاخشی تانیر – مار سوراخی را که از آن بیرون آمده خوب میشناسد.

ایلان ییپ اژدها اولوپ – مار خورده و افعی شده.

ایلان ویران (ووران، سانجان) آلا چاتیدان قورخار – مار گزیده از ریسمان رنگی میترسد.

ایلان هر یانا اگری گئتسه اؤز یوواسینا دوز گئده ر – مار به هر کجا هم که کج رود به لانه خود راست میرود.  نظیر: کارد دسته خود را نبُرد.

ایلانی سید احمدین الیینن توتور – مار را بدست سید احمد میگیرد (یعنی خودش زیر خطر نمیرود).

ایلانی شیرین دیل یوواسیندان چیخاردار – زبان شیرین مار را از لانه اش بیرون کشد.

ایلانین زهله سی یارپوزدان گئده ر، او دا گله ر بیته ر یوواسی نین قاباغیندا – مار از پونه بدش آید پونه هم درست میاید جلوی لانه مار سبز میشود.

ایلانین قنیمی بالاسیدیر – بچه مار وبال مار است. نظیردم روبه وبال روباه است.

ایلانین قویروغون ایاخلاماسان، دؤنوب ساشماز (سانجماز) – تا پا روی دُم مارنگذاری برگشته نیشت نمیزند.

ائل آتان داش اوزاغا دوشه ر – سنگی که مردم بیاندازند دور تر افتد.

ائل گوجی، سئل (سیل) گوجی – قدرت ایل مثل قدرت سیل است.

ائل دلی سین چؤله آتماز – ایل دیوانه اش را طرد نکند.

ائلچی یه زوال یوخدور – فرستاده را زوال نیست. نظیر: المامور معذور. نامه رسان مسئول نامه نیست.

ائل ایچون آغلایان گؤزسوز قالار – کسی که که برای ایل (جامعه) گریه کند نابینا شود.

ائل (ایل) ییلاغا دایاندی، قیر قیر ایندی اویاندی – ایل به ییلاق (سرد سیر) رسید و «قیر قیر» تازه از خواب بیدار شد. توضیح: «قیر قیر» مرغ کوچکی است که پس از کوچ کردن ایل در «یورت» میگردد و از ریخت و پاش ایل شکمی سیر میکند.

ائل دلی اولسا ملایا گئده ر، ملا دلی اولسا هارا گئده ر؟! – ایل اگر دیوانه شود پیش ملا رود. اگر ملا دیوانهشود کجا رود؟

ائل آغزی چووال آغزی – زبان مردم بی بند و بار است.

ائو ییه سی ائوین قبله سین یاخشی تانیر – صاحبخانه قبله خانه را بهتر از هرکس داند.