امثال و لغات ترکی آذری ایران

یئرلی او… یئرسیز سؤزدن یئی راق – گ… بجا بهتر از حرف بیجاست.

يئل قيه دن (ویا: یئل قره دن) نه آپارار؟! – أباد چه چيزى ميتواند از يك صخره سنگ (و يا عمله) ببرد؟! نظير: دزد از خانه مفلس خجل آيد بيرون. توضيح: «قره» همزمان با معناى «سياه» بمعناى دهقانى است كه صاحب گاو و زمين نباشد.

یئلینن گلن یئلینن گئده ر – باد آورده را باد میبرد.

یئددی آیلیق دگیلسن که! – مگر هفت ماهه بدنیا آمدی؟!

يئل گتيريب گون قورودوب – باد آورده و آفتاب خشكش كرده، نظير: عيسى رشته مريم بافته.

يئل چالير ينگه لر اوينور – باد مينوازد و خانم ها ميرقصند.

یئددی ملا بیر سریک (عمامه)، یئددی تولکی بیر دلیک (ریاحی) – هفت ملا و یک عمامه، هفت روباه و یک سوراخ.

یئلینن گلن یئلینن گئده ر – باد آورده را باد میبرد.

یئریدیغی یئره منت قویور – بر زمینی که روی آن راه میرود منت میگذارد.

یئددی دگیرمانین سویون قاتیر بیر بیرینه – آب هفت اسیاب را بهم قاطی میکند. مراد آنکه خلط مبحث میکند.

یئماغینان دویمادون یالامیاغینان دویاجاقسان؟ – با سیر شدن سیر نشدی میخواهی با لیسیدن سیر شوی؟!

یئددی پادشاهی یوخودا گؤروب – هفت پادشاه را بخواب دیده. مراد آنکه مدت زیادی است بخواب رفته.

یئمه میسن (یمه میسن) غاز اتین بولمه میسن لذتین – گوشت غاز نخورده ای که بدانی چه لذیذ است. نظیر: تا نخوری ندانی.

یئل ها یاندان گلسه او یانا چؤنه ر – باد از هر طرف وزید به آن طرف متمایل میشود.

یئمیشسیزلیقدان ایگده یه قاقا دییر – ميوه نيست، فكر ميكند سنجد ميوه است.

یئرینه ایشه ماغی بس دگیل شیرین چای دا ایستییر – برختخواب شاشیدنش بس نیست چائی شیرین هم میخواهد. نظیر: گوز داده، تغار شکسته، طلاق هم میخواهد.

يئل قيه دن (و يا: يئل قره دن) نه آپارار؟! – نظير: دزد از خانه مفلس خجل آيد بيرون. توضيح: «قره» همزمان با معناى «سياه» بمعناى دهقانى است كه صاحب گاو و زمين نباشد.

یئددی قونشی بیر قازانا محتاجدور – هفت همسایه به یک دیک محتاجند.

یئل ها یاندان گلسه او یانا چؤنه ر – باد از هر طرف وزید به آن طرف متمایل میشود.

یمیشین یاخچیسین چاققال ییه ر – خربزه خوب را شغال میخورد.

یورت ییه سیز قالاندا دونقوز تپه یه چیخار – نظیر: ماه درخشنده چو پنهان شود / شب پره بازیگر میدان شود.

یورقان دؤشک سؤزی یورقان دؤشکده قالار – صحبت رختخواب در رختخواب مبماند.

یورقانووا گؤره ایاغووی اوزات – پایت را باندازه گلیمت دراز کن.

یورقونجا کؤپک بیر سوری جیران آراسیندا – یک سگ خسته در میان یک گله آهو.

یورقون ائشّک هوشی اللهدان ایسته ر – خر وامانده عقل از خدا خواهد.

یورولموش آتا قمچی ویرسان شیللاق آتار – اسب خشته را شلاق بزنی لگد میپراند.

یوز آلتون دانیشانی یوز کیشی دانیشامماز – نظیر: زور صد مرد چه حاجت زر یک مرد بیار.

یوز آلتونا دنبک چالیر – برای سنار (صد دینار) تنبک میزند. نظیر: برای یک شاهی اتک میاندازد.

یوز ایگنه ییغسان بیر چوالدوز اولماز – صد سوزن جمع کنی یک جوالدوز نشود.

یوز ایل اوت اوتلییه سن گینه ده آغزون دوه آغزینا اوخشاماز (شاهسونی) – ولو صد سال علف بچری دهانت شبیه پوزه شتر نخواهد شد.

یوز دانانین باشین بیر دانا کسه ر – نظیر: یکی مرد جنگی به از صد هزار.

یوز قیقاناق یوز آلتون بورجی ئوده مز (دهخوارقانی) – صد خاگینه صد دینار قرض را ادا نکند. (در «نسخه مراغی» بجای «یوز قیقاناق» گفته شده «یوز چلو کباب»). مراد آنکه با سور دادن نمیشود طلب اشخاص را خورد.

یوز ماما ییغیشا گوج دوغانا دوشه ر – صد ماما هم جمع شود زحمت اصلی را زائو میکشد.

یوز نامردین چؤره گین دوغراسان کاسه اولماز – نان صد نامرد را هم ببُری کاسه پر نمیشود (از مثل: عزیزیم، کاسا دولماز / مرد الی کساد اولماز / یوز نامردین چؤره گین / دوغراسان کاسا دولماز).

یوغون ایش گلینجه نازک اوزوله ر.

یوقاری باخیب غم ائلیینجه اشاغی باخیب دم ائله – نظیر: ار خسی افتدت به دیده منال / سوی آنکس نگر که نابیناست.

یوخاری باشدا یئر یوخدور، اشاغی باشا دا راضی دگیل – در صدر مجلس جا نیست به کفش کن هم راضی نمیشود.

یوخاری توپورسن بیغدیر (بوغ دور)، اشاغی توپورسن صقل (سققل) – بالا تف کنی سبیل، پائین تف کنی ریش.نظیر: وسط گیر کرده ام.

یوخاری کند سو ایچر، اشاغی کند آند – ده بالا آب میخورد، ده پائین قسم. نظیر: آنانکه به آتش نزدیکترند بیشتر گرم میشوند.

یوخ-ا قلم ایشله مز – نظیر: المفلس فی امان الله. و یا: خر لخت را پالان نگیرند.

یوخسوللوق عیب دگیل – نداری عیب نیست.

یوغورت قورتولاندان صونرا باتمانینان آلان چوخ اولار – بعد از اینکه ماست تمام شد خیلی ها پیدا میشوند که میخواهند آنرا من من بخرند.

یوکون یونگولی تز منزله چاتار – بار یبک زود به منزل میرسد.

یول حرامیسی اول یولداش حرامیسی اولما – حرامی راه باش اما حرامی دوست نباش.

یولچی یولچیلن ساواشدی ایتین گونی دوغدی – گدا با گدا دعوا کرد و بخت سگ آورد.

یوکون یونگولی تز منزله چاتار – بار یبک زود به منزل میرسد.

یوگورن آت آرپاسین آرتیرار – جو اسب تند رو را زیاد کنند.

یولچولوغا گئدن چؤلمگین دالیسیندا توتماز – نظیر: شتر دزدی و خم خم!

یولداش ئولمگین ایسترم، قره چولمگین ایسترم – مرگ دوست را خواهم، چونکه دیزی سیاهش را خواهم.

یولدان چیخماق عیب دگیل، یولا گلمه ماق عیبدیر – انحراف از راه عیب نیست آمدن براه درست عیب است.