نویسنده: Abbas Djavadi

Born in 1948 in Iran, Abbas Djavadi studied linguistics and oriental studies in Austria, Turkey, and Germany (Ph.D.), taught in Cologne, worked during 1985-2019 at Radio Free Europe/Radio Liberty (RFE/RL) as a journalist, service director, and regional manager. He has written several books and hundreds of articles in Persian, English, Turkish, and German on current affairs as well as the history and languages of Iran, Central Asia, and Turkey.

شور

شور (واو مانند زور، کور در فارسی، کمی دراز) = هیجان، شوق و ذوق، وجد، شوق. فلان کسی شور گؤتوروپ = فلانی شور برش داشته.

şur

میس-میریغینی ساللییپ

میس-میریغینی ساللییپ = (فلان کس) لب و لوچه اش را آویزان کرده.

mıs-mırığıni salliyip

آتا مالین درج ائله

.آتا مالین درج ائله، اونا گؤره خرج ائله = اول ارث پدری را درج کن، بعد آن را خرج کن

Ata malın därc elä, ona görä xärc elä.

آت ئولوپ

آت ئولوپ، ایتین بایرامیدیر = اسب مُرده، عید سگ است.

At ölüp, itin bayramıdi.

هوشلانماخ

هوشلانماخ = (تحت اللفظی: به هوش رفتن) چُرت زدن، مدت کوتاهی به خواب رفتن.

huşlanmax

اُوسال

اُوسال (مصوت دوگانه یا دیفتونگ اول مانند اوقات/اوقَت، مصوت دوم کوتاه) = آدم بی خیال، بی غم که به سختی چیزی را جدی میگیرد.

owsal

زویولداخ

زویولداخ (زویولداق) = سُرسره یخی

züyüldax (züyüldaq)

بَرک

برک = سفت، محکم، تنگ، شدید، زیاد (مثلا سفت بودن زمین یا تشک، زیاد کارکردن، درد شدید).

bärk

گور

گور (بر وزن تور، با تلفظ میانکامی گ) = به عنوان قید یا صفت به کار برده میشود به معنی شدید، زیاد، پرپشت، بلند، مانند گور سس، گور سو (صدا، آب)، ن. گورولداماخ

gur

وَرَزَن


َوَرَزَن = محلی که محصولات باغی مانند انگور، آلوچه و… را در آن پهن میکنند تا خشک شود
مراغه با دارا بودن تنوع آلوچه یکی از مراکز تولید اصلی که آلوچه های خشک شده بعضی بصورت تازه خوری و اغلب بصورت خشک شده برای مصرف خورشتی و… استفاده میشود.

ارسالی سیامک جاوید ازمراغه

väräzän

پؤشلماخ، پؤشلنماخ

پؤشلماخ، پؤشلنماخ (پؤشلماق، پؤشلنماق) = (فعل متعدی و لازم) با درجه حرارت بالا در آب یا روغن داغ کردن، سرخ کردن (مثلا سبزی، گوشت). مجازی=احساس گرمای شدید: پؤشلندیم.

pöşlä(n)max

بیر قَلَمه

بیر قلمه = (یک قلمه») پشت سرهم، بدون مکث و توقف. بیر قلمه دانیشدی = بدون مکث و توقف صحبت کرد.

bir qälämä

بِی بازار

بِی بازاری یوخدی = (لفظ «بِی» احتمالا در اصل «بیع») = فلان کس چپ و راستش معلوم نیست. به کسی گفته میشود که رفتار و گفتارش قابل پیش بینی نیست.

Bey-bazari yoxdi!

کهلیک، ککلیک

ککلیک (به فتح کاف نخست)، کهلیک = کبک؛ کهلیگیم (ککلییم) آزیپ (تحت اللفظی: کبکم گم شده) = حالم خوب نیست، دلم به هم خورده.

käklih (käklik); kähläyim (käkligim) azıp

دیش؛ دیشیمی قورت یییپ

دیش = دندان؛ دیشیمی قورت ییپ = دندانم را کِرم خورده.

diş; dişimi qurt yiyip

دامار؛ داماریم سَپیپ

دامار = رگ؛ داماریم سپیپ = کمرم جوش زده.

damar, damarım säpip

دیک؛ دیک دورماخ

دیک = راست، بلند، سرراست. دیک دور = راست بایست، سر یا کمرت را خم نکن؛ (مجازی) تاب بیاور.

dik; dik dur

جوری

جوری (تلفظ واو مانند گول، کوتاه) = کوچک، ریزه (بیشتر در مورد انسان ها گفته میشود. طبعا استفاده احترام انگیزی نیست.)

cüri

خوسانلاشماخ

خوسانلاشماخ (خوسانناشماق) = بیری اینن (با کسی) = گرم گرفتن، با کسی به دوستی و مهربانی رفتار کردن.

xosanlaşmax (xosannaşmax)

خوش گولش

خوش گولَش = خوش برخورد

xoşgüläş

دار

دار (با تلفظ کوتاه آ) = تنگ

dar

بیر گون هَن

بیر گون هن، بیر گون یوخ = یک روز در میان، هر دو روز یک بار.

bir gün hän, bir gün yox

یولا گئتماخ

یولا گئتماخ (گئتمک) = (با کسی، چیزی، شرایطی) ساختن، کنار آمدن. یولا گئدن آدام = آدم اهل مصالحه و کنار آمدن.

yola getmax (getmäk)

ریحان مرزه

ریحان-مرزه = تحت اللفظی: نام دو گیاه خوردنی است، اما در بازی کودکان «ریحان مرزه» به کودکی خردسال گفته میشود که با قواعد بازی آشنا نیست و خوب یا بد بازی کردن او اهمیت چندانی ندارد. اما صرفا به خاطر اینکه نرنجد یا دلسرد نشود، به جمع بازیکنان افزوده میشود.

reyhan-märzä

جان باسماخ

جان باسماخ (باسماق) = پناده بردن کسی به کسی، جایی یا کاری، در آنجا و آن شخص یا کار خود را خوب حس کردن. مثلا: احمد جان باسیپ ورزشه! احمد به ورزش پناه برده!

can basmax (basmaq)

اتیمی تؤکور

اتیمی تؤکور = (تحت اللفظی: گوشتم را میریزد) آبروی مرا می برد. اتیمیزی تؤکمه! یعنی: آبروی ما را نبر!

Ätimi tökür.

پاکا پاک

پاکا پاک (تلفظ کاف سخت کامی است، مانند کاغاذ / کاغذ) = معنی تحت اللفظی: پاکِ پاک، پاکا پاک. به وضعیتی گفته میشود که دو طرف تسویه حساب کرده باشند، «این با آن در!»

paka-pak

مارا (در بازی کودکان)

مارا (تلفظ هر دو آ کوتاه) = در بازی کودکان به گوشه و نقطه ای گفته میشود که دیگر کسی نمی تواند تو را بگیرد و گیر بیندازد. مارانی توتدوم! = مارا را گرفتم (دگر کسی نمیتواند مرا بگیرد!)

mara (a telaffuzu kısa)

قان ائلیر!

قان ائلیر! = تحت اللفظی: خون میکند! اصطلاحا به معنی: غوغا میکند!

Qan elir!

قورشانماخ، قورشا لاماخ

قورشانماخ/قورشالانماخ = (به چیزی یا عملی) تشویق و تحریک شدن، به عادت و رفتار مشخصی (معمولا منفی، مانند قمار) گرفتار شدن؛ قورشالاماخ = (کسی را به چیزی یا عملی) تشویق یا تحریک کردن.

qurşanma(x/q)c, qurşalanma(x/q), qurşama(x/q) , qurşalama(x/q)

بیرو-بیرو وختی

بیرو-بیرو وقتی = دوره اوج فعالیت، موفقیت و نفوذ یا محبوبیت یک شخص.

birow-birow växti (väqti)

گؤی زبان

گؤی زبان = همان گاوزبان است، گیاهی که گفته میشود تاثیر داروئی و درمانی دارد.

göyzäban

زیلان

زیلان = ظاهرا ترکیبی از واژه های زرنگ و ایلان (مار). صفتی نیمه انتقادی و نیمه دوست داشتنی برای انسان هائی که همراه با جد و جهد، در صورت دچار شدن با مشکلات، از راه های غیر متعارف نیز پرهیز نمیکنند.

zilan

شَهرَه

شهره = تکه پخته ای از دنبه گوسفند

şəhrə

گیلَن، گینَه

گیلَن، گینَه = ادات یا پسوندی است به معنی تاکید و تقویت حرف و بیان یک شخص، مانند: گئت (برو، حالت امری)، گئت گیلن یا (در زبان شفاهی): گئت گینه (بیان با تاکید که: برو).

gilän, ginä

خوشا گلیم

خوشا گلیم = خوش آیند

xoşa-gälim

-اینن، -اینان

-اینن، -اینان به معنی «با» حرف اضافه ای هست که در گفتار شفاهی مردم ترک زبان آذربایجان (هم معنا با«ایله» و «ایلن» که نسبتا قدیمی تر است) به کار برده میشود، مانند: ننه مینن (ننه م – اینن) دانیشیردیم (با مادرم گفتگو میکردم)، عباسینان (عباس-اینان) قوناخلیغا گئتدوخ (با عباس به مهمانی رفتیم). شکل کتابی «ایله» برای حرف ربط فارسی «با» در زبان شفاهی ترکی آذربایجان ایران به کار برده نمیشود. اما قرابت یا همریشه بودن «اینن»» یا «ایلن» و «ایله» دور از احتمال نیست. در گفتار شفاهی مردم ترک زبان آذربایجان ایران «ایله» (با تلفظ نسبتا دراز «ای» در اول کلمه) به معنی (بو بکش، بوکن) فهمیده میشود.

هَرَه، هِرَه

هَرَه = هرکس؛ هِرَه = لب دیوار، پنجره، پشت بام

härä; herä

پادار

‌پادار (تلفظ هر دو «آ» کوتاه) پی در پی، مرتبا، زیاد، یکریز.

padar

وختسیز آچان گول

وخت سیز آچان گول تئز سولار!

Växtsiz açan gül tez solar!

آج تووخ

آج (آژ) تووخ (تویوخ) یوخوسوندا ئوزونی داری آنباریندا (آمباریندا) گؤره ر! مرغ گرسنه در خواب خود را در انبار ارزن ببیند!

Ac (aj) tovux (toyux) yuxuda özüni darı anbarında (ambarında) görär!

بوغدا اولمییه ن یئرده

بوغدا اولمییه ن (اولمایان) یئرده، داری نی گؤزه تپه ر لر.

آنجا که گددم نیست، ارزن پادشاه سفره میشود!

بَختَوَر

بَختَوَر = (بخت آورده، بختور) شخص خوش شانس.

bäxtävär

گورولداماخ

گورولداماخ (تلفظ سخت کامی گ) = غُرّیدن، صدای بلند تولید کردن (مثلا: گؤی گورولدادی = آسمان در اثر رعد و برق غُرید. ن. گور

guruldamax

بودور کی وار!

بودور (بودی ) کی وار! = همین است که هست! یعنی جز این چیزی نیست و خواهد بود!

Budur (budi) ki var!

هوشون منبرده اولسون

هوشون منبرده اولسون = حواست پیش منبر باشد! اصطلاحا به معنی «دقت کن!» گفته میشود.

Huşun mänbärdä olsun!

آجیخ

آجیخ (آجیق) = معنی حرص، قهر برآشفتگی و عصبانیت (نسبت به کسی) میدهد. وابسته به جائی که به کار میرود، تلفظ خ یا ق پایانی فرق میکند. مثلا آجیخ ائله ماخ (قهر کردن، برآشفتن به کسی) وقتی بین آجیخ و ائله ماخ مکث کوچکی میگذاریم، خ همان طور یعنی خ یا در تلفظ کتابی ق تلفظ میشود. اگر بین آجیخ و ائله ماخ مکثی نباشد و هر دو را پشت سرهم بخوانیم، خ یا ق تبدیل به غ میشود: آجیغ-ائله ماخ.

acıx (acıq) elämax (elämaq)

هامی بهشته گئتسه

هامی بهشته گئتسه، جهنم بوش قالار = اگر همه به بهشت بروند، جهنم خالی میماند (میم غالبا با تشدید: هاممی).

Ham(m)i behiştä getsä, caähännäm boş qalar.

شَخ

شَخ = (احتمالا همان «شاخ») راست، سفت و سخت، مثلا شخ دوردی = راست و محکم ایستاد.

şäx

آنادان اَمدیغی سوت

آنادان اَمدیغی سوؤت بورنوندان گلدی = تحت اللفظی: همه شیر مادری که نوشیده بود از بینی اش بیرون زد، مجازا به معنای اینکه از کرده اش پشیمان شد، اتفاقات بدی به سرش آمد.

Anadan ämdıği (ämdiyi) süt burnundan gäldi.