دسته: الف، آ، همزه alef

اَللَشماخ= سعی و کوشش بسیاری کردن (مثلا برای تعمیر یا ساختن چیزی.

älläşmax

آرپا اَکن بوغدا دَرمز = آنکه جو بکارد، گندم درو نخواهد کرد.

Arpa äkän, buğda biçmäz.

اونی اله ماخ، صورا کپیی (کپگی) قاتماخ = مجازاً به معنی کار بیهوده کردن، آب در هاون کوبیدن است.

Uni älämax, sora (sonra) käpäyi qatmax

اوز (تلفظ مصوت اول مانند «دوز» به معنی راست) = رُخ، صورت

اوزدن گئتماخ = از رو رفتن، بالاخره قبول کردن

اوزه قالماخ = به معنی تحت فشار معنوی ماندن و قبول کردن.

اوز-اوزه گلماخ = روبرو شدن.

اوزونه سالدی = (فلانی) اهمیتی به انتقاد و مخالفت نداد و به روی خود نیاورد (و با وجود همه انتقادات فلان کار را کرد.)

üz

اینیشیل (اینیش ایل) = سال قبل از سال پیش، دو سال پیش

inişil

اولمییه (اُلمییه، اُلمایا) = نکند (نکند که که دیر کند!)

olmiyä, olmaya

آت ئولوپ، ایتین بایرامیدیر = اسب مُرده، عید سگ است.

At ölüp, itin bayramıdi.

-اینن، -اینان به معنی «با» حرف اضافه ای هست که در گفتار شفاهی مردم ترک زبان آذربایجان (هم معنا با«ایله» و «ایلن» که نسبتا قدیمی تر است) به کار برده میشود، مانند: ننه مینن (ننه م – اینن) دانیشیردیم (با مادرم گفتگو میکردم)، عباسینان (عباس-اینان) قوناخلیغا گئتدوخ (با عباس به مهمانی رفتیم). شکل کتابی «ایله» برای حرف ربط فارسی «با» در زبان شفاهی ترکی آذربایجان ایران به کار برده نمیشود. اما قرابت یا همریشه بودن «اینن»» یا «ایلن» و «ایله» دور از احتمال نیست. در گفتار شفاهی مردم ترک زبان آذربایجان ایران «ایله» (با تلفظ نسبتا دراز «ای» در اول کلمه) به معنی (بو بکش، بوکن) فهمیده میشود.

آجیخ (آجیق) = معنی حرص، قهر برآشفتگی و عصبانیت (نسبت به کسی) میدهد. وابسته به جائی که به کار میرود، تلفظ خ یا ق پایانی فرق میکند. مثلا آجیخ ائله ماخ (قهر کردن، برآشفتن به کسی) وقتی بین آجیخ و ائله ماخ مکث کوچکی میگذاریم، خ همان طور یعنی خ یا در تلفظ کتابی ق تلفظ میشود. اگر بین آجیخ و ائله ماخ مکثی نباشد و هر دو را پشت سرهم بخوانیم، خ یا ق تبدیل به غ میشود: آجیغ-ائله ماخ.

acıx (acıq) elämax (elämaq)

ایسّوت (ایسسی اوت) = تحت اللفظی: سبزی تند، فلفل

issot

آزماخ (آزماق) = 1. ایتماخ (ایتمک) گم شدن، راه را گم کردن، 2. از خود بیخود شدن، کنترل خود را ازدست دادن

azmax, azmaq

آوا! (آی یکم کوتاه، تاکید روی الف آخر) = (مانند و هم معنا با «آ!» که طولانی تلفظ میشود). علامت تعجب و شگفت زدگی.

ava!

آجیشماخ (آجیشماق) = سوختن یک جای زخم (مثلا اگر نمک به آن بخورد).

acışmax, acışmaq

اوره گیم اوشودی = (تحت اللفظی به معنای دلم سردش شد) ناامید شدم.

üräyim üşüdi

اَنّنماخ (احتمالا اَن-لَنماخ) = بالیدن، مباهات کردن، احساس غرور نمودن

ännänmax (änlänmax)

ایسّوت، ایسسی اوت = فلفل

issot

آغاش (آغاج، آغاچ) = درخت، چوب، تخته. (کهنه شده): معیار مسافت (حدود پنج شش کیلومتر)

ağaş (ağac, ağaç)

انننماخ ((احتمالا اَن-لَنماخ) = به خود بالیدن، احساس غرور کردن

ännänmax, (än-länmaq)

آجیخ، آجیق = دلزدگی، عصبانیت، دلخوری، مثلا: آجیغیم گلدی (آجیغیم توتدی)=بدم آمد، دلخور شدم، به من برخوررد.

acıx, acıq

ئوزی ئولی اششک آختاریر، نالین چکسین! = (تحت اللفظی: خودش دنبال خر مرده میگردد تا نعلش را درآورد)، در باره کسی گفته میشود که خودش نیازمند ابتدائی ترین چیزهاست و تمی توان از او انتظار کمک داشت.

Özi öli eşşäk axtarır, nalın cäksin!

آدامدی، ایشدی = (تحت اللفظی: آدم است، کار است) مجازا به این معنا که هیچ معلوم نیست، شاید هم فلان اتفاق بیفتد.

Adamdi, işdi.

ال-ایاخدان دوشماخ = پیر و ناتوان شدن. ن. ال-ایاخلی

äl-äyaxdan düşmax

ال ایاخلی = (صفت) آدم زرنگ، زبل، با جربزه. مق. ال ایاخسیز = آدم بی دست و پا، بی جربزه. ن. ال-ایاخدان دوشماخ = پیر و ناتوان شدن.

äl-äyaxli, äl-äyaxsız, äl-äyaxdan düşmax