امثال و لغات ترکی آذری ایران

جاهلده سؤز اگلنمه ز، گنبزده قوز – ترجمه: در دل نادان حرف ننشیند و بر گنبد گردو. نظیر: تربیت نا اهل را چون گِرد کان بر گنبد است.

جاندان قونشی پایی اولماز – ترجمه: همسایه شریک جان همسایه نیست.

جدا جواله سیغیشماز – ترجمه: نیزه در جوال نمیگنجد.

جدانی اوغورلییان یئرین ائله ر – ترجمه: کسی که نیزه را میدزدد راه جابجا کردنش را هم میداند. نظیر: هرکه منار میدزدد اول چاه میکند.

جدّ قانلیسی دیلار – منظور: باهم پدر کشتگی دارند.

جندالاریندان جن اولکور – ترجمه: از پارگیهای لباسش جن رم میکند. نظیر: هر چه در قران کاف است در قبای او شکاف است.

جنه بؤرک تیکر شیطانا پاپیش – جن را کلاه دوزد و شیطان را پاپوش. نظیر: به شیطان درس میدهد.

جنه دمیر گؤرستدیلر – ترجمه: به جن آهن نشان دادند. نظیر جن و بسم الله.

جواهر جنده آراسیندا اولار- ترجمه: جواهر را به کهنه پیچند. نظیر: گنج در ویرانه است.

جومرد دارلیغا دوشمه سین، نامرد مال ییه سی اولماسین – نه جوانمرد به تنگدستی افتد و نه نامرد به نوائی برسد.جهاندا یار اول یاد اولما – ترجمه: تا میتوانی یار باش بیگانه مباش. نظیر: یار شاطر باش نه بار خاطر.

جهد ایله دوست قازان دشمن اوجاق باشیندا – ترجمه: تا میتوانی دوست پیدا کن، دشمن همیشه دم دست است. نظیر: تا توانی دلی بدست آور / دل شکستن هنر نمیباشد.

جهد چاریق ییرتار – ترجمه و نظیر: از پر دویدن پوزار پاره میشود. تب تند زود عرق میاورد.

تابوت بیر مرکبدور، هامی مینه جاق – ترجمه: تابوت مرکبی است که همه سوارش خواهند شد.

تابوت زینقروودور – ترجمه: زنگوله پای تابوت است (اولاد صغار اواخر عمر را تشبیه کنند).

تاپیلان تاپانین اولسا، چؤلده چوبان بیگ اولار – ترجمه: اگر بنا باشد که هر کس که چیزی یافت صاحبش شود، چوپان در اندک مدتی خان میشود.

تاخمامیش تاققیلدادی – نظیر: اول پیاله و بد مستی.

تاری آج ایستییه نی بنده دویورابیلمز – ترجمه: کسی را که خدا گرسنه اش خواهد خواسته بنده سیرش نتوان کرد.

تاری اشتهانی کیمه وئریب، پلووی کیمه! – ترجمه: خدا اشتها را به کی داده و پلو را به کی!

توضيح: «تارى» در تركى بمعناى خداست. امثالى را كه در باب همزه (الف) با لفظ جلاله «الله» نوشتيم با كلمه «تارى» نيز مستعمل و متداول است.

تارى اشّگى تانيردى، بوينوز وئرمدى – ترجمه: خدا خر را ميشناخت كه شاخش نداد.

تارى بيلير كتده گناهكار كيمدور – خدا داند كه در ده كى گناهكار است.

تارى بيلير كيم قازانا كيم ييه / ابله اودور دنيا ايچون غم ييه – نظير: الله الله كه تلف كرد كه اندوخته بود.

تارى تقديرين بنده پوزامماز – تقدير الهى را بنده نميتواند حك و اصلاح كند.

تارى سنه بالام دييب – خدا خوب كمكت كرده است.

تاريسيز يئرده اوتور، حاكمسيز يئرده اوتورما – نظير: از رمه خيرى نماند چون نماند ميشبان.

تاری وئره ن دولتی بنده آلماز – دولت خدادادی را بنده نتواند گرفت.

تاری وئره نه وئریر، ابله قایقی دان ئولور – خداوند سخی را عطا فرماید و ابله از نگرانی هلاک شود.

تاری وئریب زینیه، دیشی یوخدور چینییه (چیگنییه) – نظیر: خدا دندان را به که داده و اشتها را به که!

تاری هر یئرده پولی بیر اوره گی سخته وئریب / معرفت مفته ایمیش کاسب بدبخته وئریب / حاجی الله قلی یه یئددی اوغول جمله غنی / هله بقال ممییه یئددی قیزی سفته وئریب.

تاری یاندیران چراغی گئچیرتمک اولماز – چراغی را که ایزد برفروزد / هر آنکس پف کند ریشش بسوزد.

تاریدان قورخان قولدان قورخماز – کسی که از خدا میترسد از بنده ترس ندارد.

تاریدان گلمسه بنده دن نه نه گلور!- اگر خدا ندهد بنده چه تواند کرد؟!

اوزماق باشارمیسان قلمه آغاجیندا نه قاییریرسان؟ – اگر شنا بلد نیستی بالای درخت تبریزی چکار داری؟

اؤزگییه (ئوزگییه) قویی قازان ئوزی ایچینه دوشه ر – هرکس چاه دیگری را بکند خود در آن افتد.

اؤزگه (ئوزگه) کیسه سیندن حاتملیق ائلیر – از کیسه غیر حاتمی میکند. نظیر: از کیسه خلیفه میبخشد.

اوزاق یئرین سؤزی چوخ اولار – حرف جاهای دور زیاد است. مراد آنکه به صحبت هائی که در باره جاهای دور میشود نباید زیاد اعتماد کرد.

اوروج توتمییانین آدین قویاللار رمضانعلی – اسم کسی را که روزه نگیرد میگذارند رمضانعلی.

ئوپماغون (اؤپماغون) یوخ، سؤیماغون یوخ، آجی آجی دیشله ماغون وار – ماچ و بوسه که نداری، فقط بلدی گاز بگیری. توضیح: پسری که از دست مادر پیرش به تنگ آمده بود روزی نزد وی آمده گفت: ترا به شوهر داده ام و امشب ترا نزد داماد خواهم برد. وقتی که شب رسید پیرزن هفت قلم آرایش کرد و همراه پسرش براه افتاد تا اینکه بصحرا رسیدند. در اینجا پسر به مادرش گفت بنشین تا داماد بیاید و خودش به ده مراجعت کرد. پس از مدتی انتظار پیرزن را خواب برد. در این وقت گرگی که بامید طعمه میگشت به پیرزن نزدیک شده با دندانش چاقچور را کنار زد تا وی را بدرد و قهرا دندانهایش وارد گوشت زن بدبخت گردید که بیدار شده گفت: «ماچ و بوسه که نداری، فقط بلدی گاز بگیری.»