امثال و لغات ترکی آذری ایران

یاخشی اوردووی یئللندیرمیسن، اگر باغبان امرود وئره (ریاحی) – نظیر: کار از استاد میترسد (رومی).

یاخشی بیچینچی خرجین یئردن چیخاردار – ترجمه: زارع خوب خرجش را از زمین در میاورد.

یاخچی دوست آدمه قلیا داشی یئدیردر – ترجمه: دوست خوب سنگ قلیا خوراندت. نظیر: یار بد بدتر بود از مار بد. توضیح: گاهی در امثال کلمه ای را گویند و معنی مخالف آنرا قصد کنند چنانکه در مثل معروف فارسی «سگ خوب موقع شکار بازی اش میگیرد» مراد سگ بد است. در این مثل نیز منظور از یاخشی دوست «یامان دوست» است.

یاخشی دوست قردشدن ایرلیدیر – دوست خوب از برادر مقدم تر است.

یاخشی دوست یامان گونده بللی اولار – دوست خوب در روز بد معلوم شود.

یاخشی قیزی ائشیگه وئرمه حیف دیر، یامان قیزی ئوزگه یه وئرمه عیب دیر (ریاحی) – دختر خوب را به بیگانه نده حیف است، دختر بد را به بیگانه نده عیب است.

یاخشی گونون یولداشی، یامان گونوم دوشدی گل – نظیر: دوست آن باشد که گیرد دست دوست / در پریشان حالی و درماندگی.

یاخشی لاری یئر تانیر – نظیر: اگر خوب بود زیر خاک رفته بود!

یاخشی یئرده دکان آچدوق (الله وئره مکان اولا!) – نظیر: عجب جائی دکان باز کردیم!

یاخشی ییه ر اوشاقلیلار! – نظیر: مادر بنام بچه میخورد قند و کلوچه!

یاخشیلیق ایتمز – نیکی هدر نمیرود.

یاخشیلیغا یاخشیلیق هر کیشی نین ایشیدور، یامانلیغا یاخشیلیق نر کیشی نین ایشیدور – نیکی بجای نیکی کار هرکس است ولی نیکی بجای بدی مختص جوانمردان است.

یاخشیلیغا یامانلیق، کور ائشّگه سامانلیق!

یاد قوهوم ئولنه جان یاددور (مراغی) – قوم و خویش بیگانه تا ابد بیگانه است.

یاراماز قونشونون یئددی همساییه جان ضرری وار – همسایه ناهل تا هفت در زیان دارد.

یار منی یاد ایلسون بیر هل ایله، او دا پوک اولسون – یار مرا یاد کند با یک هل آنهم پوک.

یاراسی آنلیندا اولانین طبیبی قارشی گله ر – آنکه زخمش در پیشانی است طبیبش از روبرو برسد.

یارالی اشّک چوخ آنقیرار – خر زخمی زیاد عر عر کند.

یاریمادوق ایسّی سیندن، کور اولدوق توسّوسوندن – از حرارتش خیری ندیدیم از دودش کور شدیم.

یاریم بیزه گلدی گئجه گلدی گئجه گئتدی، بیلمم نئجه گلدی نئجه قالدی نئجه گئتدی.

یاریم شاهیلیق ایش الیندن گلمز – نظیر: بر برف بشاشد آب نشود.

یارینان (یار ایله) ئوزون دانیش آرالیق سؤزی ائو ییخار – با یار خودت صحبت کن، حرف میانجی خانه را ویران میکند.

یاز بوزا، قوی گونه – نظیر: برات یخ است.

یاز گونی پنیر چؤره ک یارپوزونان / یای گونی آبدوغ چؤره کدور بوزونان / پاییز گونی پنیر چؤره ک قارپوزونان / قیش گونی ایسّی کرسی بیر قیزینان.

یا زور یا زر یا شهردن سفر – نظیر: بهر دیار که در چشم خلق خوار شوی / سبک سفر کن از آنجا برو بجای دگر.

یازی اکینچیدور قیشی دیلنچی – در فصل بهار زارع است و در زمستان گدا.

یاس ییه سی اوونوب، یاسا گلن اوونومییب – نظیر: مدعی سست شاهد چیست: کاسه از آش گرمتر.

یاش دا قوری اودونا یانار – تر هم به آتش خشک میسوزد.

یاشی آت بازاریندا صوراللار – سنّ را در بازار اسب فروشان پرسند.

یاغ یاغ اوسته گئده ر، یارما یاوان قاینار – روغن روی روخن میرود، بلغور خشک و خالی میجوشد. مراد آنکه مستحق محروم میماند.

یاغیده ن مال قایتاریب – از حرامی مال پس گرفته. نظیر: کمان رستم را شکسته!

یاغیشدان قورتولدوق دامجی یه راست گلدوق! – از گیر باران در آمدیم گیر چکه افتادیم. نظیر: از گیر دزد در آمدیم گیر رمال افتادیم!

یالان تئز آیاق توتار، یئریمز – دروغ زود پا میگیرد اما پیش نمیرود.

یالان سؤزدن فایدا بوخدور – نظیر: از خدا پنهان نیست از شما چه پنهان.

یالان سؤز قلب مالدیر، صاحبینه قاییدار – حرف دروغ سکه قلب است به گوینده اش بر میگردد.

یالانچی اولماسایدی دوغر دانیشان بللنمزدی – اگر دروغگو نبود راستگو شناخته نمیشد.

یالانچی پهلواندیر – نظیر: رستم در حمام است.

یالانچی طمعکاری آللادار – دروغگو طمعکار را گول زند.

یالانچی نین ائوینه کیمین – نظیر: چراغ دروغ بی فروغ است.

یالانچی نین ائوینه اود دوشدی هیچ کس اینانمادی – خانه دروغگو آتش گرفت اما کسی باور نکرد.

یالانچی نین شاهدی یانیندا اولار – نظیر: دم روباه گواه روباه است.

یالانچی نین شمعی عشا نمازینا قدر یانار – شمع دروغگو تا وقت نماز خفتن روشن است (چرا که وقت ادای نماز خفتن با جماعت از هر صنف در مسجد گرد هم میایند و آنوقت است که مشت دروغگو باز میشود). نظیر: چراغ دروغ بی فروغ است.

یالانین خوروزی یوخدور که بانلاسین – دروغ را خروسی نیست که بانک بر آرد..

یالیغین نه سی وار وئره یولوغا! – نظیر: عور چه دارد که به لخت بدهد!

یامان آدامین باشینا داش سالسان چیگنینه دوشر – اگر بر سر آدم نا اهل سنگ بیاندازی بر کتفش افتد. نظیر: بادمجان بد آفت ندارد.

یامان قونشی یامان آرواد یامان آت / بیریندن کؤچ بیرین بوشلا بیرین سات! – همسایه بد، زن بد، اسب بد / از یکی رخت بربند، دیگری را رها کن، سومی را بفروش!

یایین یایخینتیسی (تؤرتؤکونتوسی) قیشین آش دادی اولار – ریخت و پاش تابستان چاشنی آش زمستان تواند بود. نظیر: هر چه در چشمت خوار آید روزی بکار آید.

یئماغا دا کمک، ایشله ماغا دا کمک – برای خوردن هم کمک لازم است برای کار کردن هم.

یئمه دون، مالوندور – هر چه را که نخوری داری. و یا: که یخنی بود هر چه ناخورده ای.

یئددی دگیرماندا بیر پونزه اونی یوخدور – نظیر: در هفت آسمان یک ستاره ندارد.