امثال و لغات ترکی آذری ایران

ایله (ائله) ائلمه كه كؤرپى قالا چايين او تاييندا – كارى نكن كه پُل در آنسوى رودخانه بماند

ائله ائله نه شيش يانسين نه كباب – كارى كن كه نه سيخ بسوزد و نه كباب.
.

ائله بير (ائله بیل) اوشاق قبريدور – مثل قبر بچه است. كفش بزرگ را تشبيه كنند. توضیح: در بعضی نقاط آذربایجان از تعبیر«ائله بیل» و در نقاط دیگر از تعبیر «ائله بیر» بمعنی «گویا، گوئی» استفاده میکنند.

ائله بير بولوت آلتيندان آى چيخيب – چنان كز گوشه ابر سيه فام / كند يك قطعه از مه عرض اندام. مهرويان را تشبيه كنند.

ائله بير بير آلمانى ايكييه بؤلوبلر – مثل سيبى هستند كه نصف كرده اند. منظور اينكه خيلى شبيه همديگرند.

ائله بير بيگلر بيگى فراشيدير. مامورين مصر و سمج را تشبيه كنند.

ائله بير داليسيجان آتلى قوور – گوئى سواره در حال تعقيبش است. اشخاصيرا ميگويند كه در را بشدت ميكوبند و عجله دارند.

ائله بير داليسيجان آتلى قوور – گوئى سواره در حال تعقيبش است. اشخاصيرا ميگويند كه در را بشدت ميكوبند و عجله دارند.

ائله بير دوه دن زينقيروو آسلانير – نظير: مانند فيل و فنجان هستند. مراد آنكه يكى قد بلند و ديگرى قد كوتاه است.

ائله بير دوه نعلبنده باخير – گوئى گاو به سراج نگاه ميكند. اشخاصى را كه غضب آلود نگاه كنند تشبيه نمايند.

.ائله (ایله) بير دده سينى ئولدورموشم – گوئى با هم پدر كشتگى داريم

ائله (ایله) بير سامره يولچوسودى – مثل اينكه گداى سامره است. با اين تشبيه به انسان هاى سمج اشاره ميكنند.

ائله بير سووا دوشموش سيچاندير – مثل موش آب كشيده است.

ائله بير قاريشقييه مينيب – گوئى سوار مورچه شده است. منظور اينكه آمدنش خيلى طول ميكشد.

ائله بيل قوش ديمديگينده گتيريب – مثل اينست كه مرغ در منقارش آورده. حبوبات تميز و پاكيزه را گويند.

ائله بير داليسيجان آتلى قوور – گوئى سواره در حال تعقيبش است. اشخاصي را ميگويند كه در را بشدت ميكوبند و عجله دارند.

ائله (ایله) دانيشير كه پيشميش تويوغون گولماغى گلير – چنان حرف ميزند كه مرغ بريان خنده اش ميگيرد. مراد آنكه حرفهاى باورنكردنى و مسخره ميگويد.

ائله (ایله) شور ايدى كه خان دا بيلدى – چنان شور بود كه خان هم فهميد.

ائله (ایله) كچل دگيل كه قاتماغى يئره تؤكوله – از آن كچل هائى نيست كه شوره هايش بزمين بريزد. يعنى: رد پائى بجا نميگذارد.

ائله (ايله) يئرده ياتماز كه آلتينا سو گئچه – جائى نميخوابد كه زيرش خيس شود. مراد آنكه آدم فوق العاده محتاطى است.

او قدر سمن وار كه ياسمن يادا دوشمور – آن قدر (گل سه برگ) هست كه ياسمن به ياد آدمى نميافتد.

اول نماز صونرا نیاز – اول نماز بعدا نیاز.

ائله يه كه هميشه ييه سن – چنان خور كه هميشه بخورى. نظير: هر آفتى را سببى است، سبب درويشى اسراف است.

اى ميخى مسمارا دؤندرن الله! – اى خدائى كه ميخ را تبديل به مسمار ميكند! توضيح: گويند سلطان محمود غزنوى آهنگرى را مامور ساخت كه در ظرف يك هفته مقدار زيادى ميخ كه براى اردوكشى لازم بود تهيه نمايد. آهنگر هر چه عجز و لابه نمود كه ميخهاى سفارشى در عرض يك هفته تمام نميشود بخرج سلطان نرفت كه سهل است صنعتكار را تهديد هم نمود كه اگر سفارش در سر موعد حاضر نشود سرب داغ به حلق وى خواهد ريخت. آهنگر بدبخت هفت روز و شب تمام خواب و خور را بر خود حرام كردو لاينقطع ميخ ساخت ولى نتوانست بيش از دو ثلث سفارش را انجام دهد. شب آخر كه همچنان مشغول كار بود و بر مرگ خود حتم داشت دست نياز بجانب پروردگار دراز نموده و از صميم قلب دعاكرد. صبح زود در زدند. آهنگر با ترس و لرز براى گشودن در رفت و پرسيد كيست؟ از پشت در صدائى جواب داشت: فرستاده دربارم زود چهار عدد مسمار براى تابوت سلطان كه شب گذشته برحمت ايزدى پيوسته بساز و بده ببرم. آهنگر بى اختيار گفت: «اى ميخى مسمارا دؤندرن الله!»

ايمانيم يوخ شيطان آپارا، ماليم يوخ ديوان – نه ايمانى دارم كه شيطان ببرد و نه ثروتى كه ديوان ببرد. نظير: درويش در قافله ايمن است.

اينانما گيلن دوستووا، سامان تپه ر پوستووا – به دوستت اعتماد مكن چرا كه ميتواند كاه در پوستت پُر كند.