امثال و لغات ترکی آذری ایران

شاهین دا دوه لری ایاق یالین گزه ر – شتر های شاه هم پا برهنه میگردند.

شادلیقیوا شیونلیق ائله مه – نظیر: خوشی زیر دلت را نزند.

شامی اولمییانین چاشتی اولماز – ترجمه: آنکه شام ندارد چاشت هم نخواهد داشت.

شاه بیلر، شاهسون بیلر – ترجمه: شاه داند و شاهسون داند نظیر: صلاح مملکت خویش خسروان دانند.

شاه چیچک چیخاردیب (ریاحی) – ترجمه: شاه آبله درآورده است.

شاه خدا بنده، سنونکی سنده، منیمکی منده – عینا در میان فارسی زبانان رایج است: تو سی خودت، من سی خودم. توضیح: بین عوام مشهور است که منظور سلطان محمد خدابنده از بنای گنبد سلطانیه آن بود که پس از پایان ساختمان تربت مطهر حضرت امیر علیه السلام را از نجف به آنجا انتقال دهد. یک شب آن حضرت به خواب شهریار مغول آمده و خطاب به وی میفرماید: «شاه خدابنده، سنونکی سنده، منیمکی منده.»

شاه شاه دئدیگیم ئوز جانیم ایچوندو رجوع شود به: عمو عمو دییره م که…

شاه گلدیسیندن گئچدی – ترجمه: از شاه گلدی گذشت. مرادآنکه خیلی بطول انجامید.

شاهی خانم حب آتیب ماهی خانم اشیگه گئدیر – نظیر: شاه خانم زائیده، ماه خانم درد میکشد.

شاهین دا دالیسیجان چوخ سؤز دییه للر – ترجمه: پشت سر شاه هم خیلی حرفها میزنند.

شبده نی شهد ائلییب – نظیر: دسته گل به آب داده است.

شپخترین باشین گتیرمیسن یا مظفریه نین قباله سین؟! – ترجمه: سر شپختر را آورده ای یا قباله مظفریه را؟! نظیر: تحفه نطنز آورده ای مگر؟! توضیح: مظفریه یکی از بزرگترین تیمچه های تبریز بود و شپختر (برخلاف تصور عده ای که آنرا ماخوذ از «ایشی پو…دور » (کارش زار است) میدانند تحریف شده کلمه اینسپکتور Inspecteur فرانسوی است. در زمان فتحعلی شاه یکی از سرداران روسیه تژاری با عنوان «اینشپختوری» مامور قفقاز میشود. این انتصاب اسباب وحشت شاه قاجار را فراهم میسازد و از اطرافیانش دفع شر او را میخواهد و بنا به روایتی افسانه آمیز ملا محمد اخباری چله مینشیند و اوراد و اذکار میخواند و تصادفا قبل از پایان چله سر «شپختر» که در توطئه ای بقتل رسیده بود به تهران میرسد.

شجانین (شجاعین) آغزین باغلاماقدان ئوتری دور – (این هم) بخاطر بستن دهان شجاع است. توضیح: شجاع الملک حاکم اهر یکی دو روز پس از ورود به محل ماموریتش میشنود که هیچیک از زنان در حمام لنگ نمی بندند. برای اینکه کر و فری نشان داده و خود نمائی کند دستور میدهد جار بکشند که از این تاریخ هر زنی در حمام لنگ نبندد شوهرش جریمه خواهد شد. با این ترتیب لنگ بستن بین خانم های اهر متداول میگردد. فقط آبگیر پیری که استطاعت خرید لنگ نداشت برای آنکه از حکم حاکم سرباز نزده باشد رسن نازکی را مانند شال دور کمرش میپیچد و دو دستمال کهنه را بعنوان ساتر از عقب و جلو به آن میاویزد و در پاسخ اشخاصی که تعرض میکنند این چه بازی است درآورده ای تو هم مثل سایرین لنگ ببند، میگوید: «آی بابا، این را هم که میبینید برای بستن دهان شجاع است!»

شرابا دوشوب – نظیر: به چاه ویل افتاده است.

شر ایش قالا قالا خیره دؤنر – ترجمه: شر به مرور تبدیل به خیر میشود.

شرعده اوتانماق یوخدور – نظیر: لا حیاء فی الدین.

شرع ظاهره حکم ائله ر – ترجمه: شرع به ظاهر حکم میکند. نظیر: الظاهر عنوان الباطل.

شرع کسه ن بارماق آغریماز – نظیر: دستی که حکیم ببرد دیه ندارد.

شرعه گئده ن ئوز سؤزون دانیشار – نظیر: هر که تنها به قاضی رود راضی برگردد.