دویماجی خاتین (خاتون) ییه ر، یومروغی یتیم! – نان و کره و پنیر را خاتون میخورد و مشت را یتیم!
دوه یه اوت
دوه یه اوت گره کسه، بوینون اوزادار – شتر وقتی چریدن خواهد گردنش را دراز کند.
دوه یه چیمدیک
دوه یه چیمدیک، بیعاره شیشکی! (دهخوارقانی)
دوه یه دئدیلر ایشون ندیر
دوه یه دئدیلر ایشون ندیر؟ دئدی علاقبندلیک، دئدیلر ال ایاغوندان تؤکولور!
دوه یه دئدیلر بوینون نییه اگریدی
دوه یه دئدیلر بوینون نییه اگریدیر؟ دئدی هارام دوزدی کی! – به شتر گفتند گردنت چرا کج است؟ گفت مگر کجایم راست است؟!
ده ده نه نه بمعنی پدر و مادر است. آنچه که در باب «آ» زیر کلمه «آتا آنا» ذکر شده با «ده ده نه نه» هم قابل استفاده است.
دده دامین ییخدوق
دده دامین ییخدوخ قار کوره ماقدان قورتولدوق – بام خانه پدری را ویران کردیم و از پارو کردن برف خلاص شدیم!
ده ده سیندن نه گل دردیم
ده ده سیندن نه گل دردیم که بالاسیندان نه گلاب چکیم! – از پدرش چه گلی چیدم که از فرزندش چه گلابی بگیرم!
ده ده گؤرمه میسن
ده ده گؤرمه میسن دییرسن بس که شاهقلی ده بیر ده ده دی! – نظیر: بگمانت علی آباد هم شهری است!
ده ده گؤرمییه ن
ده ده گؤرمییه ن شاهلیق ادعاسی ائله ر (دهخوارقانی) – کسی که پدر ندیده ادعای پادشاهی کند.
ده ده مالی
ده ده مالی اوغولی یالتاق ائله ر – مال پدری پسر را لوس و بی تربیت بار آورد.
ده ده م ئولدی
ده ده م ئولدی، بیلمیرم یا طاعوندان یا زلزله دن – پدرم مُرد، نمیدانم یا از طاعون و یا زلزله. توضیح: دو نفر با هم غذا میخوردند. یکی برای آنکه سر دیگری کلاه بگذارد از او پرسید: راستی پدرت چگونه فوت کرد؟ مخاطب که ساده لوح بود شروع به شرح مفصلی از فوت پدرش کرد و در آخر ملتفت شد که رفیقش نصف بیشتر غذا را خورده است. محض جبران این بار وی پرسید: حالا تو بگو ببینم پدرت چگونه فوت کرد؟ رفیقش بطور مختصر جواب داد: «پدرم مُرد اما نمیدانم یا از طاعون و یا زلزله» و به خوردن غذا ادامه داد.
ده ده م ائوینده ده قره بخت
ده ده م ائوینده ده قره بخت، اریم ائوینده ده – هم در خانه پدرم نگونبخت و هم در خانه شوهرم.
ده ده م منه کور دییب
ده ده م منه کور دییب هر گلنه وور دییب – نظیر: فوت به چراغ، دست به چماق!
ده ده ن سوغان
ده ده ن سوغان، نه نون ساریمساق، هاردان اولدون بئله نیشکر؟! – پدرت پیاز، مادرت سیر، تو از کجا شدی چنین نیشکر؟!
دیبی
دیبی سودا دگیل – ریشه اش در آب نیست.
دیلیمده توک بیتدی
دیلیمده توک بیتدی… – ترجمه: «زبانم مو درآورد» به معنی از گفتن و تکرارش خسته شدم…
دئدیلر ملا ایپووی وئر
دئدیلر ملا ایپووی وئر گئداخ اودون گتیراخ. دئدی: اوستونده یارما سرمیشوخ. دئدیلر: ایپ اوسته یارما سریلمز. دئدی: بهانه دیر، بسدیر.
دئدیلر ملا، تومانووی باغلا
دئدیلر: ملا، تومانوون (تنبانوون) باغینی ییغیشدیر. دئدی: هانی او حوصله!
دئدیم، دئمه میش
دئدیم دئمه میش – گفتم نگفتم (عینا در نزد فارسی زبانان نیز مصطلح است).
دیری لر
دیری لر، ئولنلرین پایی نی دا وئرون – ای زنده ها، سهم مرده ها را هم بدهید. نظیر: ما را هم از این نمد کلاهی!
دیری نی ئولدورمک
دیری نی ئولدورمک اولار، ئولونی دیریلتمک اولماز – زنده را میتوان کُشت اما مرده را نمیتوان زنده کرد.
دیری یه دیری لیخ
دیری یه دیری لیک گره ک – آدم زنده سرزنده باید.
دئسن ئول، ئولر
دئسن ئول ئولر، قال قالار – اگر بگوئی بمیر میمیرد، بگوئی (زنده) بمان میماند.
دئسن قولووام
دئسن قولووام، دییه ر گل آپاریم ساتیم – اگر بگوئی بنده تو ام، میگوید بیا ببرم و بفروشمت.
دئسن یوغورت آغدیر، دییه ر قره دیر – اگر بگوئی ماست سفید است، میگوید نخیر، سیاه است.
دئسن یوغورت آغدی
دئسن یوغورت آغدیر، دییه ر قره دیر – اگر بگوئی ماست سفید است، میگوید نخیر، سیاه است.
دیش اینن دیرناغینان ییغیب آغیزینان یئماق گره ک – باید با چنگ و دندان جمع کرد و با دهان خورد.
دیش اینن، دیرناغینان
دیش اینن دیرناغینان ییغیب آغیزینان یئماق گره ک – باید با چنگ و دندان جمع کرد و با دهان خورد.
دیشون آغریر، چک قورتول – اگر دندانت درد میکند بکش و خلاص شو!
دیشون آغریر
دیشون آغریر، چک قورتول – اگر دندانت درد میکند بکش و خلاص شو!
دیل باشا بلادیر! – نظیر: زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد!
دیل باشا بلادی
دیل باشا بلادیر! – نظیر: زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد!
دیلده سوموک یوخدور – زبان استخوان ندارد (مراد آنکه میتواند هر حرفی را بگوید).
دیلده سوموک
دیلده سوموک یوخدور – زبان استخوان ندارد (مراد آنکه میتواند هر حرفی را بگوید).
دیلدن گلن الدن گلسه هر فقیر پادشاه اولار!
دیلدن گلن
دیلدن گلن الدن گلسه هر فقیر پادشاه اولار!
دیلی ده وار، دیلچگی ده! – هم زبان دارد هم زبان کوچولو!
دیلی ده وار
دیلی ده وار، دیلچگی ده! – هم زبان دارد هم زبان کوچولو!
دیلی نی ساخلییان باشینی دا ساخلار – هر که مواظب زبانش باشد مواظب جانش هم خواهد بود.
دیلی نی ساخلییه ن
دیلی نی ساخلییان باشینی دا ساخلار – هر که مواظب زبانش باشد مواظب جانش هم خواهد بود.
دئماق اولمور گؤزون اوسته قاشون وار – نميتوان گفت بالاى چشمت ابروست.
دئماغ اولمور
دئماق اولمور گؤزون اوسته قاشون وار – نميتوان گفت بالاى چشمت ابروست.
دئماقدان ديليمده توك بيتدى – نظير: بسكه گفتم زبانم فرسود.
دئماقدان دیلیمده توک بیتدی
دئماقدان ديليمده توك بيتدى – نظير: بسكه گفتم زبانم فرسود.
دئمين بير اللهى وار
دئمين بير اللهى وار، سولونون ايكى – زراعت ديمى را يك خداست، زراعت آبى را دو خدا.
دينسيزين عهده سيندن ايمانسيز گلر
دينسيزين عهده سيندن ايمانسيز گلر – فقط بى ايمان است كه از پس بيدين بر ميايد.
دینمه ین
دينمه ينين دينه نى وار – نظير: ظالمى نيست كه بظلم ديگرى گرفتار نشود.
دووار ييخيلاندا توز قالخار
ديوار ييخيلاندا توز قالخار – ديوار كه فرو ريخت گرد و خاك بلند ميشود.
توضیح: دگیل، دگیر، دگی، دَیی
توضیح: ادات «دگیل» (به معنای نفی، مثلا «او کتاب اوجوز دگیل/آن کتاب ارزان نیست) لفظی است که در زبان گفتاری مردم آذربایجان ایران به کار نمی رود، اگرچه بسیاری هنوز در نوشتار آن را به کار می برند. برعکس آذربایجان ایران، این ادات در استاندارد ترکی جمهوری آذربایجان و ترکیه وجود دارد. در زبان شفاهی ترکی آذری ایران به جای «دگیل» اغلب از این اشکال این ادات استفاده می شود: دیی (با تلفظ «گ نرم») و یا دییر/دگیر. در این مجموعه مثل های ترکی آذری ایران از همه این گونه های نوشتاری و گفتاری استفاده شده است.
امثال و لغات ترکی آذری ایران 