امثال و لغات ترکی آذری ایران

دوه نین ده اویناماغینا آز قالیر – وقت زیادی برای رقص شتر هم نمانده است (ماخوذ از ذاستانی که همه میدانند).

دينمه ينين دينه نى وار – نظير: ظالمى نيست كه بظلم ديگرى گرفتار نشود.

ديوار ييخيلاندا توز قالخار – ديوار كه فرو ريخت گرد و خاك بلند ميشود.

دوه یاخینی اوتلار، اوزاغی گؤره ر – شتر نزدیک را میچرد و دور را می پاید.

دویان او مرحوم کیمین اولار! – آدم سیر مثل آن مرحوم میشود! توضیح: دو طلبه سر سفره در خوراک اصراف کردند به حدی که یکی مُرد و دیگری قدرت حرکت نداشت. وقتی حمالانی که برای حمل وی احضار شده بودند پرسیدند: آخوند، بالا غیرتا بگو ببینیم که بالاخره سیر شده ای یا نه؟ گفت: «آدم سیر مثل آن مرحوم میشود!»

دویماجی خاتین (خاتون) ییه ر، یومروغی یتیم! – نان و کره و پنیر را خاتون میخورد و مشت را یتیم!

دوه یه اوت گره کسه، بوینون اوزادار – شتر وقتی چریدن خواهد گردنش را دراز کند.

ده ده گؤرمییه ن شاهلیق ادعاسی ائله ر (دهخوارقانی) – کسی که پدر ندیده ادعای پادشاهی کند.

ده ده مالی اوغولی یالتاق ائله ر – مال پدری پسر را لوس و بی تربیت بار آورد.

ده ده م ئولدی، بیلمیرم یا طاعوندان یا زلزله دن – پدرم مُرد، نمیدانم یا از طاعون و یا زلزله. توضیح: دو نفر با هم غذا میخوردند. یکی برای آنکه سر دیگری کلاه بگذارد از او پرسید: راستی پدرت چگونه فوت کرد؟ مخاطب که ساده لوح بود شروع به شرح مفصلی از فوت پدرش کرد و در آخر ملتفت شد که رفیقش نصف بیشتر غذا را خورده است. محض جبران این بار وی پرسید: حالا تو بگو ببینم پدرت چگونه فوت کرد؟ رفیقش بطور مختصر جواب داد: «پدرم مُرد اما نمیدانم یا از طاعون و یا زلزله» و به خوردن غذا ادامه داد.

ده ده م منه کور دییب هر گلنه وور دییب – نظیر: فوت به چراغ، دست به چماق!

ده ده ن سوغان، نه نون ساریمساق، هاردان اولدون بئله نیشکر؟! – پدرت پیاز، مادرت سیر، تو از کجا شدی چنین نیشکر؟!

دیبی سودا دگیل – ریشه اش در آب نیست.

دیلیمده توک بیتدی… – ترجمه: «زبانم مو درآورد» به معنی از گفتن و تکرارش خسته شدم…

دئدیلر ملا ایپووی وئر گئداخ اودون گتیراخ. دئدی: اوستونده یارما سرمیشوخ. دئدیلر: ایپ اوسته یارما سریلمز. دئدی: بهانه دیر، بسدیر.

دئدیلر: ملا، تومانوون (تنبانوون) باغینی ییغیشدیر. دئدی: هانی او حوصله!

دئدیم دئمه میش – گفتم نگفتم (عینا در نزد فارسی زبانان نیز مصطلح است).

دیری لر، ئولنلرین پایی نی دا وئرون – ای زنده ها، سهم مرده ها را هم بدهید. نظیر: ما را هم از این نمد کلاهی!

دیری نی ئولدورمک اولار، ئولونی دیریلتمک اولماز – زنده را میتوان کُشت اما مرده را نمیتوان زنده کرد.

دیری یه دیری لیک گره ک – آدم زنده سرزنده باید.

دئسن ئول ئولر، قال قالار – اگر بگوئی بمیر میمیرد، بگوئی (زنده) بمان میماند.

دئسن قولووام، دییه ر گل آپاریم ساتیم – اگر بگوئی بنده تو ام، میگوید بیا ببرم و بفروشمت.

دئسن یوغورت آغدیر، دییه ر قره دیر – اگر بگوئی ماست سفید است، میگوید نخیر، سیاه است.

دیش اینن دیرناغینان ییغیب آغیزینان یئماق گره ک – باید با چنگ و دندان جمع کرد و با دهان خورد.

دیشون آغریر، چک قورتول – اگر دندانت درد میکند بکش و خلاص شو!

دیل باشا بلادیر! – نظیر: زبان سرخ سر سبز میدهد بر باد!

دیلده سوموک یوخدور – زبان استخوان ندارد (مراد آنکه میتواند هر حرفی را بگوید).

دیلدن گلن الدن گلسه هر فقیر پادشاه اولار!

دیلی ده وار، دیلچگی ده! – هم زبان دارد هم زبان کوچولو!

دیلی نی ساخلییان باشینی دا ساخلار – هر که مواظب زبانش باشد مواظب جانش هم خواهد بود.